III PZP 93/84

Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych pytanie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego.Wnioskodawca domagał się przywrócenia do pracy w pozwanym Związku Spółdzielni Ogrodniczych i Pszczelarskich, kwestionując wypowiedzenie umowy o pracę dokonane z powodu likwidacji stanowiska pracy zajmowanego przez wnioskodawcę. Na terenie pozwanego zakładu pracy nie działa organizacja związkowa.Komisja rozjemcza oddaliła wniosek, a w związku z odwołaniem wnioskodawcy od orzeczenia Komisji Sądowi Pracy nasunęły się wątpliwości prawne przytoczone w sentencji pytania prawnego. Jednocześnie Sąd Pracy ustalił, że wnioskodawca w pozwanym związku zajmował stanowisko specjalisty ds. energetyczno-mechanicznych. Umowa o pracę była zawarta z wnioskodawcą na czas nie określony. Z dniem 31 maja 1984 r. strona pozwana wypowiedziała wnioskodawcy umowę o pracę z powodu likwidacji stanowiska zajmowanego przez wnioskodawcę. W dacie złożenia oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę (31 maja 1984 r.) nie była zatwierdzona przez właściwy organ struktura organizacyjna pozwanego Związku, a zatem etat zajmowany przez wnioskodawcę nie był zlikwidowany. W pionie spółdzielczym organem wyłącznie właściwym do zatwierdzenia struktury organizacyjnej związku spółdzielczego, w czym mieści się m.in. likwidacja poszczególnych stanowisk pracy, jest rada związku spółdzielczego (art. 252 § 2 w związku z art. 46 § 1 i 2 prawa spółdzielczego z dnia 16 września 1982 r.). Ta nowa struktura organizacyjna, zawierająca jednocześnie likwidację stanowiska zajmowanego przez wnioskodawcę, została zatwierdzona przez radę związku spółdzielczego w dniu 8 czerwca 1984 r.Na tle takiego stanu faktycznego Sąd Pracy podnosi, że dla oceny zasadności wypowiedzenia wnioskodawcy umowy o pracę koniecznym jest rozstrzygnięcie, czy w dacie złożenia przez zakład pracy oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę, przyczyna uzasadniająca wypowiedzenie (likwidacja stanowiska pracy) musi być realna i rzeczywista, czy też wystarcza, aby przyczyna ta (likwidacja stanowiska pracy) mogła nie istnieć jeszcze w dacie wypowiedzenia umowy o pracę, o ile stała się ona rzeczywistą i realną w okresie wypowiedzenia, a nawet w czasie rozpoznawania odwołania pracownika od wypowiedzenia umowy o pracę przez organy rozstrzygające sprawy ze stosunku pracy.Za przyjęciem tej ostatniej alternatywy mogą - zdaniem Sądu - przemawiać następujące argumenty. Skoro organy uprawnione do rozstrzygnięcia o zasadności wypowiedzenia umowy o pracę obowiązane są do wszechstronnej oceny całokształtu okoliczności mających uzasadniać dokonane wypowiedzenie, to stąd można wnioskować, że słuszny interes stron, w tym również zakładu pracy, może być wykazany w każdym czasie. W szczególności przy takim założeniu zakład pracy nawet w toku rozpoznawania sprawy dotyczącej kwestionowania przez pracownika zasadności wypowiedzenia umowy o pracę mógłby bronić się tym, że likwidacja stanowiska pracy, jako przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę ma w istocie rzeczy charakter przyczyny realnej i rzeczywistej, skoro likwidacja została zatwierdzona przez organ do tego uprawniony po złożeniu przez zakład pracy oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę.Tym niemniej w przekonaniu Sądu Pracy koncepcja ta budzi zastrzeżenia, w związku z czym Sąd Pracy skłonny jest przychylić się do zapatrywania, że dla zasadności wypowiedzenia umowy o pracę przyczyna wypowiedzenia (likwidacja stanowiska pracy) powinna istnieć w dacie złożenia przez zakład pracy oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę. Sąd Pracy podkreśla, że za przyjęciem tej alternatywy przemawia treść art. 38 § 1 k.p., z którego wynika, że przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę powinna istnieć jeszcze przed złożeniem przez zakład pracy oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę. O zamiarze bowiem wypowiedzenia umowy o pracę wraz z podaniem przyczyny uzasadniającej to wypowiedzenie zakład pracy jest obowiązany powiadomić radę zakładową przed złożeniem oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę (art. 38 § 1 k.p.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z tezą III uchwały Pełnego Składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1978 r. V PZP 6/77 (OSNCP 1978/8 poz. 127) przepis art. 38 § 1 k.p. zobowiązuje kierownika zakładu pracy do podania radzie zakładowej - jeszcze przed rozwiązaniem umowy o pracę - przyczyny wypowiedzenia umowy, a przyczyna ta powinna być rzeczywista i realna oraz podana w sposób skonkretyzowany, jak również powinna odpowiadać obiektywnemu stanowi faktycznemu. W świetle zatem cytowanego art. 38 § 1 k.p. przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę powinna istnieć - jak słusznie podnosi Sąd Pracy - jeszcze przed złożeniem przez zakład pracy oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę, a więc tym bardziej w dacie złożenia wspomnianego oświadczenia. Ma rację też Sąd Pracy przyjmując, że w omawianej materii brak jest podstaw do przyjęcia odmiennego w tym względzie traktowania zakładów pracy, w których nie działa organizacja związkowa, w związku z czym przepis art. 38 § 1 k.p. nie ma tam zastosowania. Z przepisu art. 38 § 1 k.p. wynika bowiem ogólna wskazówka interpretacyjna, że przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę powinna w każdym razie istnieć w dacie złożenia przez zakład pracy oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę, bez względu na to, czy w zakładzie pracy istnieje organizacja związkowa, czy też jej brak.W świetle przytoczonych rozważań zachodzi pytanie, czy likwidacja stanowiska pracy wskazana jako przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę wnioskodawcy, była w dacie złożenia przez pozwany Związek oświadczenia w przedmiocie rozwiązania umowy o pracę (w dniu 31 maja 1984 r.) rzeczywista i odpowiadała obiektywnemu stanowi faktycznemu. Przyczyna ta wskazana została z uwagi na stanowisko zarządu pozwanego Związku, który zamierzał wprowadzić nową strukturę organizacyjną Związku, w której brak było stanowiska pracy dotychczas zajmowanego przez wnioskodawcę (wyciąg z protokółu posiedzenia Zarządu Związku z dnia 16 maja 1984 r.). W sprawie jest niesporne, że w pionie spółdzielczym zarząd projektuje nową strukturę organizacyjną danej jednostki spółdzielczej, natomiast do rady należy jej zatwierdzenie (art. 46 § 1 pkt 5 w związku z art. 252 § 2 prawa spółdzielczego z 1982 r.). Niespornym jest również, że w dacie złożenia przez pozwany Związek oświadczenia w przedmiocie rozwiązania umowy o pracę, tj. w dniu 31 maja 1984 r., rada pozwanego Związku nie zatwierdziła jeszcze proponowanej przez zarząd Związku nowej struktury organizacyjnej i że zatwierdzenie to nastąpiło dopiero 8 czerwca 1984 r. Na tle takiego stanu faktycznego przyjąć należy, że wskazana przez stronę pozwaną przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę (likwidacja stanowiska pracy) nie była w tej dacie rzeczywista i nie odpowiadała obiektywnemu stanowi rzeczy. W tej bowiem dacie likwidacja stanowiska pracy zajmowanego przez wnioskodawcę nie była przesądzona, a jedynie istniała w tym względzie propozycja zarządu pozwanego Związku, do którego rada Związku, jako organ powołany z mocy ustawy do zatwierdzenia struktury organizacyjnej danej jednostki spółdzielczej, niekoniecznie musiała się przyczynić. Nie jest bowiem wykluczone, że rada Związku, kierując się względami natury gospodarczo-finansowej mogła uznać za niecelowe likwidowanie stanowiska pracy zajmowanego przez wnioskodawcę.W tym stanie rzeczy należy przyjąć, iż w dacie złożenia przez stronę pozwaną oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę (31 maja 1984 r.) brak było skonkretyzowanej i rzeczywistej przyczyny wypowiedzenia.Zgodnie z art. 45 k.p. uwzględnienie odwołania pracownika o wypowiedzenie umowy o pracę jest uzależnione od stwierdzenia, że wypowiedzenie miało charakter wypowiedzenia nieuzasadnionego. Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c., który do postępowania przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych ma odpowiednie zastosowanie (art. 72 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych) sąd pracy przy wydaniu wyroku bierze za podstawę stan rzeczy istniejący w dacie wyrokowania. W związku z tym ocena zasadności wypowiedzenia umowy o pracę w płaszczyźnie art. 45 k.p. powinna nastąpić według stanu obowiązującego w dacie wyrokowania. Powyższe stanowisko potwierdza judykatura Sądu Najwyższego, w świetle której organy rozpatrujące odwołanie pracownika od wypowiedzenia umowy o pracę powinny ocenić wszechstronnie całokształt okoliczności mających uzasadnić dokonane wypowiedzenie, a w szczególności przy tej ocenie powinny mieć na względzie słuszny interes obu stron, który może być wykazany w każdym czasie (por. uchwała SN z dnia 19 lipca 1976 r. I PZP 29/76 OSNCP 1977/4 poz. 64 oraz wyrok SN z dnia 10 listopada 1975 r. I PRN 34/75 OSNCP 1976/7-8 poz. 175).Jak zaznaczono uprzednio ocena zasadności wypowiedzenia umowy o pracę w świetle art. 45 k.p. powinna uwzględniać wszystkie okoliczności, które w dacie wyroku przesądzają o jego zasadności, przy czym cytowany art. 45 k.p. skutki w nim przewidziane łączy ze stwierdzeniem, iż wypowiedzenie umowy o pracę w dacie wyroku było nieuzasadnione. Brak rzeczywistej i skonkretyzowanej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę w dacie złożenia przez zakład pracy oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę stanowi jedną z przesłanek, mogących przesądzać o nieuzasadnionym charakterze wypowiedzenia umowy o pracę; nie jest to jednak przesłanka wyłączna w świetle wspomnianego art. 45 k.p., gdyż zasadność wypowiedzenia umowy o pracę powinna być też oceniona w aspekcie jego zgodności z zasadami współżycia społecznego, jak również ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Nie może być zaś uznane za zgodne z zasadami społeczno-gospodarczymi wypowiedzenie umowy o pracę, spowodowane likwidacją stanowiska pracy zajmowanego przez pracownika, jeśli nawet w dacie złożenia przez zakład pracy oświadczenia woli w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę stanowisko to nie było jeszcze formalnie zlikwidowane, ale w dacie wydania przez Sąd wyroku nastąpiła likwidacja tegoż stanowiska pracy. W takiej sytuacji żądanie pracownika przywrócenia do pracy na podstawie art. 45 k.p. pozostawałoby w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa, skoro w dacie wyrokowania stanowisko zajmowane przez pracownika nie istnieje wobec jego likwidacji, zwłaszcza jeśli - jak w niniejszej sprawie - likwidacja tego stanowiska nie była zaskoczeniem dla pracownika, gdyż już w dacie złożenia przez zakład pracy oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi znany był fakt zamierzonej likwidacji tego stanowiska. W opisanej więc sytuacji pracownik nie może korzystać z uprawnień przewidzianych w art. 45 k.p.W tym stanie rzeczy przyjąć trzeba, że wypowiedzenie umowy o pracę z powodu likwidacji stanowiska pracy jest uzasadnione w rozumieniu art. 45 k.p., choćby nawet w dacie złożenia oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę brak było przyczyny wypowiedzenia, jeśli za zasadnością wypowiedzenia przemawia społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa.