III CZP 18/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Olejniczak. Sędziowie SN: H. Ciepła, T. Żyznowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny W. przeciwko Janinie Z., Tadeuszowi Z., Bogdanowi R., Piotrowi Z. i Wacławowi Z. o ustalenie nieważności umowy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 6 marca 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy brak warunków pozwalających uznać rolnika za następcę w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) powoduje nieważność całej umowy przekazania gospodarstwa rolnego, czy tylko części umowy, która dotyczy tego rolnika - w sytuacji, gdy zgodnie z przepisem art. 43 ust. 2 wymienionej ustawy przekazanie gospodarstwa rolnego nastąpiło na rzecz kilku różnych osób, z których tylko jedna nie spełnia wymagania art. 85 ust. 1 pkt 2 tej ustawy?"podjął następującą uchwałę:W wypadku gdy jeden spośród kilku nabywców gospodarstwa rolnego nie spełnia przymiotu następcy w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), umowa o przekazanie tego gospodarstwa jest w całości nieważna.Uzasadnienie faktycznePrzytoczone zagadnienie prawne budzące - w ocenie Sądu Wojewódzkiego w Łomży - poważne wątpliwości wyłoniło się na tle przytoczonego stanu faktycznego.Powódka, Helena W., była właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 17 ha, położonego na terenie wsi Ch. i J. Umową z dnia 22 września 1980 r. sporządzoną na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) części tych gospodarstw (udziały w poszczególnych nieruchomościach rolnych) przekazane zostały kilku następcom, pozwanym w przedmiotowej sprawie. Współpozwani Janina i Tadeusz Z. nabyli przekazane im części gospodarstwa (udziały) na zasadach obowiązującej ich wspólności majątkowej małżeńskiej. W wyniku zaistniałych nieporozumień pomiędzy przekazującą a Janiną i Tadeuszem Z. powódka Helena W. żądała ustalenia nieważności tej umowy. Twierdziła ona, że umowa przekazania nie została sporządzona przez naczelnika gminy (lub osobę będącą jego następcą). W toku procesu wysunęła zarzut, że pozwani Janina i Tadeusz Z. nie należą do następców w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin.Sąd Rejonowy oddalił powództwo, a wyrok ten zaskarżyła powódka zarzucając mu obrazę art. 75 ust. 1 pkt 2 tej ustawy.Rozpoznając rewizję powódki Sąd Wojewódzki w Łomży powołał się na dokonane w instancji rewizyjnej ustalenia i stwierdził, że zarówno Janina Z., jak i jej mąż Tadeusz Z. nie należą do kręgu następców wymienionych w art. 75 ust. 1 pkt 2 omawianej ustawy. Wywołuje to, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, nieważność umowy. Przedstawiona w treści sformułowanego pytania wątpliwość dotyczy zakresu nieważności tej umowy, a mianowicie, czy nieważnością dotknięte są także postanowienia odnoszące się do pozostałych nabywców odpowiadających warunkom ustawowym do uzyskania w tym zakresie gospodarstwa rolnego lub jego części.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na powyższe pytania Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do treści art. 52 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przekazanie gospodarstwa rolnego następny następuje w drodze umowy pisemnej sporządzonej przez naczelnika gminy. Przekazanie na podstawie umowy jest czynnością o charakterze cywilnoprawnym, do której mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego o czynnościach prawnych, zdolności do tych czynności, a także przepisy tego kodeksu o nieważności dokonanej czynności prawnej (art. 58 k.c. - por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 31 lipca 1979 r. III CZP 41/82, OSNCP 1979, z. 12, poz. 238). Krąg osób będących następcami określony został w sposób wyczerpujący, i nie dopuszczający wyjątków, w art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy. Przekazanie gospodarstwa rolnego (jego części) może nastąpić tylko na rzecz następcy. Jeżeli nabywca gospodarstwa nie jest następcą - w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 2 - umowa przekazania jest nieważna (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 września 1982 r. III CZP 37/82, OSNCP 1983, z. 2-3, poz. 29).Statuując w art. 43 ust. 1 zasadę niepodzielności gospodarstwa rolnego przez jego przekazanie jednemu następcy ustawa dopuszczała możliwość przekazania gospodarstwa także kilku następcom (art. 43 ust. 2). W tym, ostatnio wymienionym, wypadku przy zachowaniu przesłanek z art. 43 ust. 2 przekazanie prowadzi do podziału i likwidacji przekazywanego gospodarstwa rolnego.Istota podniesionych przez Sąd Wojewódzki wątpliwości sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy w świetle art. 58 § 3 k.c. umowa przekazania może być uznana za nieważną tylko w odniesieniu do jednego z kilku następców, na rzecz których nastąpiło przekazanie gospodarstwa.U podstaw unormowania zawartego w art. 58 k.c. leży założenie o wielości postanowień objętych jednolitą czynnością prawną, z których po stwierdzeniu części nieważnej pozostałe postanowienia tej czynności mogłyby istnieć i funkcjonować jako samodzielna czynność prawna bez potrzeby podważania całej jej treści. Taką możliwość, odłączenia części nieważnej, sugeruje Sąd Wojewódzki, stwierdzając, że "umowa zawarta przez rolnika przekazującego własność na rzecz kilku następców stanowi, w gruncie rzeczy, kilka oddzielnych umów i przyczyny uzasadniające nieważność jednej z nich nie dotyczą pozostałych". Przeciwko możliwości i dopuszczalności wyizolowania nieważnej części czynności prawnej przemawiają przepisy ustawowe warunkujące przekazywanie gospodarstw rolnych. Stosownie do treści art. 46 ustawy, jeżeli rolnik jest właścicielem lub posiadaczem kilku gospodarstw, przekazaniu podlegają wszystkie gospodarstwa. W wypadku zaś przekazania gospodarstwa na współwłasność kilku następcom muszą oni, ponad inne warunki, spełniać wymagania określone w art. 43 ust. 2 ustawy. Obowiązek przekazania wszystkich gospodarstw stanowiących własność rolnika lub jego małżonka zawiera także art. 52 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268). Gdyby zatem stwierdzić nieważność umowy przekazania w ograniczonym zakresie, tj. w odniesieniu tylko do jednego (lub niektórych) z następców, to właścicielem w odniesieniu do tej części (współwłaścicielem) przekazanego gospodarstwa byłby przekazujący, a pozostałej reszty - następcy, w stosunku do których umowa jest ważna. Taki zaś wynik byłby nie do pogodzenia z prawnymi i ekonomicznymi założeniami omawianej ustawy wykluczającymi możliwość częściowego przekazania gospodarstwa rolnego z pozostawieniem dla przekazującego tytułu własności do określonej części tego gospodarstwa. Skoro orzeczenie o ograniczonej nieważności umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego kilku nabywcom nie prowadzi do uzyskania prawidłowego rezultatu w postaci poprawnego funkcjonowania umowy w nowej zmienionej treści, lecz przeciwnie - stan taki kolidowałby z obowiązującymi przepisami, to powyższe uzasadnia wyrażenie stanowiska o treści zawartej w podjętej uchwale. Takie zapatrywanie znalazło już częściowo wyraz w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Mianowicie w uzasadnieniu uchwały z dnia 13 marca 1981 roku III CZP 5/81 (OSNCP 1981, z. 8, poz. 147) wyrażony został pogląd o niedopuszczalności orzeczenia o nieważności umowy przekazania w stosunku do jednego z następców i doprowadzeniu do sytuacji, że współwłaścicielami gospodarstwa rolnego byliby przekazujący i jeden z następców, w stosunku do którego umowa zachowała ważność. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie jak w sentencji uchwały.