III CZP 37/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Łysakowski. Sędziowie SN: J. Szachułowicz, M. Zakrzewska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa i Ireny małżonków Z. przeciwko Stefanowi i Halinie małżonkom K. o stwierdzenie nieważności umowy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 9 czerwca 1982 r. I Cr 98/82 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w każdym przypadku umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy w trybie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.), jeśli nabywca nie spełnia warunków przewidzianych w art. 75 ust. 1 pkt 2 cytowanej ustawy?"podjął następującą uchwałę:Umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy w trybie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), w której nabywca nie jest następcą w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy, jest nieważna. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w trybie art. 391 k.p.c. przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Irena i Józef małżonkowie Z. umową z dnia 24 listopada 1978 r. sporządzoną przez Naczelnika Gminy B.K. w trybie art. 52 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przenieśli na rzecz Haliny i Stefana małżonków K., jako swych następców, własność gospodarstwa rolnego obejmującego 7,31 ha gruntu z zabudowaniami.Nabywcy nie są w stosunku do zbywców krewnymi, pasierbami lub wychowankami, nie byli również współwłaścicielami przedmiotowego gospodarstwa rolnego.Na skutek nieporozumień powstałych między zbywcami a nabywcami gospodarstwa rolnego, pozwem z dnia 25 stycznia 1982 r. Irena i Józef małżonkowie Z. wnieśli o ustalenie nieważności umowy z dnia 24 listopada 1978 r. na tej podstawie, że pozwani Halina i Stefan małżonkowie K. nie należą do kręgu osób wymienionych w art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) i nie mogli skutecznie nabyć gospodarstwa rolnego w trybie art. 52 cytowanej ustawy.Sąd Rejonowy w Augustowie uwzględnił powództwo, wyrokiem z dnia 22 lutego 1982 r. ustalił nieważność umowy i stwierdził, że pozwani nie są osobami uprawnionymi przez ustawę do nabycia gospodarstwa rolnego, nie mają bowiem przymiotu następców w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r., a zatem czynność przekazania im gospodarstwa rolnego jako sprzeczna z ustawą jest nieważna z mocy art. 58 § 1 k.c.Rozpoznając rewizję pozwanych od powyższego wyroku, Sąd Wojewódzki w Suwałkach stwierdził, że przepisy cytowanej ustawy nie określają skutków naruszania art. 75 ust. 1 pkt 2 i w związku z tym powziął wątpliwości, czy okoliczności faktyczne sprawy, takie jak należyte prowadzenie gospodarstwa przez pozwanych od około 3 lat, domniemany zamiar powodów zbycia gospodarstwa osobie trzeciej z zyskiem oraz pobierania przez nich renty z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego następcom, nie wyłączają w tym przypadku zastosowania art. 58 § 1 k.c. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego powyższe okoliczności nie mogą pozostać bez wpływu na ważność umowy przekazania gospodarstwa rolnego i w związku z tym zachodzi wątpliwość, czy w każdym przypadku umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy jest nieważna, jeśli nabywca nie spełnia warunków przewidzianych w art. 75 ust. 1 pkt 2 cytowanej ustawy.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na powyższe pytanie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z brzmieniem art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przekazywanie gospodarstwa rolnego w drodze umowy pisemnej, sporządzonej przez naczelnika gminy, może nastąpić tylko na rzecz następcy.W razie braku następcy lub gdy następca nie spełnia warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmawia jego przejęcia, gospodarstwo rolne na wniosek rolnika przejmuje Państwo (art. 45 ustawy). Żaden przepis prawny nie pozwala na przekazywanie gospodarstwa rolnego w trybie powołanej ustawy innym jeszcze osobom, poza wymienionymi w art. 52 ust. 1 i 2.Artykuł 75 ust. 1 pkt 2 ustawy wyjaśnia, że przez określenie "następca" rozumie się zstępnych, rodzeństwo i dzieci rodzeństwa rolnika, a także jego pasierbów i wychowanków, którzy mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie przekroczyli 55 lat życia, nie są inwalidami I lub II grupy. W razie braku takich osób, następcą może być spełniający te warunki współwłaściciel przekazywanego gospodarstwa rolnego.Krąg osób będących następcami określony został w sposób wyczerpujący, co uniemożliwia dopuszczenie wyjątków i przypisywanie przymiotu następcy innym jeszcze osobom. Przyjęcie, że w wyjątkowych wypadkach, poza następcami nabywać gospodarstwo rolne w trybie art. 52 ust. 1 mogłyby jeszcze inne osoby, prowadziłoby do sprzecznego z celem ustawy obrotu nieruchomościami rolnymi.Ze wstępu do ustawy i art. 2 wynika, że celem ustawy jest zapewnienie środków utrzymania rolnikom, którzy ze względu na wiek lub stan zdrowia nie mogą efektywnie gospodarować i zdecydowali się na przekazanie swych gospodarstw rolnych młodym i zdolnym do pracy następcom lub Państwu. Jednocześnie ustawa zmierza do poprawy warunków życia następców, stwarzając im możliwość nabycia gospodarstwa rolnego nieodpłatnie i nieodwołalnie, bez zobowiązań na rzecz zbywców, w drodze umowy pisemnej, sporządzonej przez naczelnika gminy, a zatem z pominięciem kosztownej formy aktu notarialnego. Ten uprzywilejowany tryb nabywania nieruchomości zastrzeżony został dla następców i nie dotyczy osób nie będących następcami.Okoliczność, że ustawa nie reguluje skutków jej naruszenia, jest o tyle bez znaczenia, że jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 31 lipca 1979 r. III CZP 41/79 (OSNCP 1979, nr 12, poz. 238), dotyczącej dopuszczalności drogi sądowej w sprawach o ustalenie nieważności umów zawartych z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140), umowa przekazania gospodarstwa rolnego jest swoistą umową cywilną, do której mają zastosowanie przepisy k.c., w szczególności art. 58 oraz 82-88 k.c.Zgodnie z art. 58 § 2 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna. Brak przymiotu następcy po stronie nabywcy gospodarstwa rolnego jest naruszeniem podstawowego wymogu z art. 52 ust. 1 ustawy, dlatego w każdym takim przypadku umowa przekazania gospodarstwa rolnego dotknięta jest nieważnością.Na ocenę ważności umowy nie mogą mieć wpływu takie okoliczności, jak prawidłowe gospodarowanie przez nabywców, domniemany zamiar zbycia gospodarstwa rolnego osobie trzeciej i pobieranie renty za przekazanie gospodarstwa rolnego, okoliczności te bowiem nie dotyczą cech umowy i nie nasuwają braku przymiotu następcy po stronie nabywcy. Prawidłowe gospodarowanie jest nadto jednym z wymogów sporządzania przez naczelnika gminy umowy przekazania gospodarstwa rolnego nabywcy, przewidzianym w § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 166).Z powyższych przyczyn na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.