II CZ 1/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN R. Czarnecki. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa Janusza Z. przeciwko M. P. P. o ustalenie istnienia małżeństwa, na skutek zażalenia powoda w przedmiocie odrzucenia pozwu od postanowienia Sądu Wojewódzkiego we (...) z dnia (...)uchylił zaskarżone postanowienie.Uzasadnienie faktyczneDnia (...) powód (obywatel (...)) i pozwana (obywatelka (...) złożyli przed konsulem (...) w (...) oświadczenie, że wstępują w związek małżeński. Niezwłocznie po tym został spisany akt małżeński. Powód twierdził, że mimo to polskie urzędy kwestionują skuteczność tego "ślubu konsularnego" i żądał w pozwie ustalenia, że jego małżeństwo istnieje także w świetle prawa obowiązującego w Polsce. Sąd Wojewódzki jednak pozew odrzucił w powołaniu się na niedopuszczalność drogi sądowej (art. 1 k.r.o. i art. 63 ust. 1 prawa o a.s.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.).Zażalenie powoda jest uzasadnione.Kwestionowanie skuteczności małżeństwa wywołuje wątpliwość co do tego, czy małżeństwo stron istnieje w świetle prawa obowiązującego w Polsce. Tym samym powód ma interes prawny w uzyskaniu stwierdzenia przez kompetentny do tego organ, czy przy zawieraniu tego małżeństwa uczyniono zadość wymaganiom, od spełnienia których to prawo warunkuje istnienie małżeństwa. Z faktu, że art. 1 § 2 k.r.o. wyraźnie dozwala wytoczyć powództwo o ustalenie nieistnienia małżeństwa, wyprowadził jednak Sąd Wojewódzki mylny wniosek, że istnienia małżeństwa może strona dowodzić jedynie w administracyjnym postępowaniu o sporządzenie aktu krajowego, reprodukującego zagraniczny akt małżeństwa (art. 63 ust. 1 prawa o a.s.c.). Przeciwieństwo bowiem wynika tak z zasady, że tam gdzie prawo daje możność domagania się ustalenia negatywnego nie ma z reguły przeszkód do wystąpienia z żądaniem ustalenia pozytywnego, jak i - a nawet przede wszystkim - z powiązanego z tymże art. 1 k.r.o. przepisu art. 425 k.p.c. uprawniającego małżonka do wytoczenia powództwa także o ustalenie istnienia małżeństwa.Powództwo o ustalenie jest jednak dopuszczalne tylko wówczas, gdy istnienie małżeństwa nie wynika z samego aktu małżeńskiego, a prawo nie przewiduje postępowania administracyjnego, które by mogło doprowadzić do identycznego celu (art. 1 i art. 2 § 3 k.p.c.). Zakres rozpoznawania kierownika urzędu stanu cywilnego (organu nadzoru) w postępowaniu typu "akt-rejestracja" uregulowanym w art. 63 ust. 1 dekretu z dnia 8 czerwca 1955 r. prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 25, poz. 151 ze zm.) sprowadza się do badania, czy złożony wypis aktu stanu cywilnego jest w świetle przepisów obcego prawa aktem stanu cywilnego. Jednakże akt stanu cywilnego stanowi dowód zawarcia małżeństwa, nie zaś przesłankę jego ważności. Oznacza to, iż odmowa sporządzenia w tym szczególnym trybie aktu krajowego reprodukującego zagraniczny akt małżeństwa obywatela polskiego z obcą obywatelką nie wyłącza możliwości domagania się w procesie cywilnym ustalenia, że dowodzone nim małżeństwo - jako zawarte przez strony zgodnie z warunkami wymaganymi przez prawo ojczyste każdej z nich i w formie w nim wskazanej albo unormowanej przez prawo obowiązujące w miejscu zawarcia związku małżeńskiego (art. 14 i 15 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. prawo prywatne międzynarodowe - Dz. U. Nr 46, poz. 290) - istnieje także w świetle obowiązującego w Polsce. Orzekanie o tym, czy w rzeczywistości nie doszło do naruszenia tak pojmowanych przesłanek ważności małżeństwa (art. 16 tego prawa), zastrzeżono bowiem w art. 425 i 1100 k.p.c. dla sądowego postępowania cywilnego. Wyrok ustalający istnienie małżeństwa - będący skuteczny erga omnes (art. 435 k.p.c.) - podlega w konsekwencji wpisaniu do ksiąg stanu cywilnego.Naczelnik Dzielnicy (...) Stare Miasto również nie uwzględnił wniosku powoda o wpis zagranicznego aktu małżeństwa stron do ksiąg stanu cywilnego. Odmawiając merytorycznego rozpoznania sprawy, tym samym Sąd Wojewódzki naruszył powołane wyżej przepisy. Dlatego zaskarżone postanowienie uchylono (art. 388 § 1, art. 397 § 2 k.p.c.).Przy rozpoznawaniu sprawy Sąd Wojewódzki powinien zająć się przede wszystkim wymaganiami dotyczącymi formy małżeństwa, stawianymi przez prawo państwa, w którym było zawierane małżeństwo stron. Z tego punktu widzenia można by było uznać powództwo w zasadzie za merytorycznie słuszne (art. 15 § 2 prawa prywatnego międzynarodowego - substytucja na rzecz legis loci) wtedy, gdyby według prawa obowiązującego w RFSRR obywatelka (...) mogła w konsulacie (...) w (...) zawrzeć małżeństwo z obywatelem polskim. Istotne jest więc nie tylko to, czy obce przedstawicielstwo ma upoważnienie swego państwa do udzielenia ślubów w takim zakresie, lecz i to, czy na tego rodzaju praktykę udzieliło zezwolenia państwo, na którego terenie przedstawicielstwo się znajduje. Przystępując do wyjaśnienia tych kwestii powinien Sąd Wojewódzki mieć na uwadze m. in. treść art. 1143 k.p.c.