I CR 657/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia R. Czarnecki.Sędziowie: Z. Masłowski, F. Wesely (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Michała K. przeciwko Walentynie K. o ustalenie nieistnienia małżeństwa, na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 20 lipca 1966 r., zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się ustalenia nieistnienia jego małżeństwa zawartego w dniu 14 lutego 1932 r. z pozwaną Walentyną K. twierdząc, że w dniu 28 grudnia 1944 r. Sąd Duchowny Prawosławny w Krakowie na zasadzie art. 117 i 122 Prawa o małżeństwie z 1836 r. oraz art. 74 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 18 listopada 1938 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz. U. z 1938 r. Nr 88, poz. 597 i Dz. U. z 1938 r. Nr 103, poz. 679) rozwiązał powyższy związek małżeński, jednakże akta rozwodowe Sądu Duchownego Prawosławnego w Krakowie zaginęły w czasie działań wojennych.Powód twierdził dalej, że ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia małżeństwa, gdyż pozwana w 1957 r. wystąpiła do Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy o rozwód i uzyskała wyrok rozwodowy z winy powoda. O procesie tym powód nie wiedział (wyjechał do Stanów Zjednoczonych AP) i był w nim zastąpiony przez kuratora, jako nie znany z miejsca zamieszkania.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki ustalił, iż rzeczywiście Krakowski Duchowny Konsystorz Prawosławny orzekł w dniu 28 grudnia 1944 r. rozwód małżeństwa stron (pozwana przebywała wówczas na terenach Związku Radzieckiego), i na tej podstawie powód - jako rozwiedziony - zawarł w dniu 10 marca 1945 r. ponownie związek małżeński w parafii prawosławnej w K. z Wandą M.Opierając się na powyższych ustaleniach, Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo.Od tego wyroku rewizję podniosła pozwana.Rewizja zarzuciła niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku, brak interesu prawnego w ustaleniu nieistnienia małżeństwa oraz zakwestionowała prawidłowość ustalenia, iż w dniu 28 grudnia 1944 r. orzeczony został rozwód przez Sąd Duchowny, a także niewyczerpanie wszystkich dostępnych dowodów do wyjaśnienia tej okoliczności.Powód wniósł o oddalenie rewizji i podniósł, że interes prawny powoda polega nie tylko na uregulowaniu spraw majątkowych małżeńskich z pozwaną co do majątku, który on nabył po 28 grudnia 1944 r. (pozwana uzyskała wpis współwłasności nieruchomości, którą powód nabył po tym dniu), ale i w zachowaniu skutków prawnych wynikających z jego małżeństwa z Wandą M.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Powództwo o ustalenie nieistnienia skutecznie zawartego małżeństwa na skutek rozwodu należy uznać za dopuszczalne wtedy, gdy chodzi o rozwód sądu konsystorskiego, którego akta zaginęły, zanim rozwiązanie małżeństwa odnotowano na marginesie aktu małżeństwa. W inny bowiem sposób małżonkowie nie mogą udowodnić tego faktu. Przepisy procedury cywilnej, odnoszące się do odtworzenia akt (art. 716-729 k.p.c.) dotyczą oczywiście tylko akt sądu państwowego. W tym więc stosunkowo rzadko spotykanym wypadku istnieje interes prawny w ustaleniu nieistnienia małżeństwa.W niniejszej sprawie jest jednak jeszcze inaczej.Sąd Wojewódzki w 1957 r. orzekł rozwód małżeństwa stron.Prawomocny wyrok orzekający rozwód, skuteczny erga omnes i posiadający prawotwórczy charakter, stwierdza, że z dniem jego prawomocności małżeństwo ustaje i rodzi nowe stosunki prawne. Założeniem więc tego wyroku jest to, że małżeństwo do tej chwili istniało. Gdyby nie istniało, to orzeczenie rozwodu nie mogłoby nastąpić. Na przykład gdyby jeden z małżonków nie żył, postępowanie musiałoby ulec umorzeniu (art. 446 k.p.c.), a gdyby wcześniej zostało unieważnione, powództwo uległoby oddaleniu. W razie wcześniejszego orzeczenia rozwodu pozew uległby odrzuceniu (res iudicata).Zarzuty co do istnienia bądź nieistnienia małżeństwa powinny były zostać rozpoznane w procesie rozwodowym.Skoro jednak Sąd Wojewódzki (jak to wynika z akt Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy) przyjął, że małżeństwo stron istniało, to dopóki wyrok ten nie zostanie pozbawiony mocy, nie można dowodzić w innym procesie, że było inaczej, i udaremniać (obalać) tego wyroku w innym procesie. Tak nakazują zasady praworządności.Należy zauważyć, że powód wniósł o wznowienie postępowania w sprawie o rozwód, kwestionując prawidłowość ustanowienia dla niego kuratora (kurator zresztą w toku tego procesu nie wiedział o rozwodzie konsystorskim i zarzutu tego nie mógł podnieść), jednakże do tej pory wniosek jego nie został załatwiony.Z tych względów, wobec niedopuszczalności powództwa o ustalenie nieistnienia małżeństwa stron, Sąd Najwyższy z mocy art. 390 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.