III CZP 5/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Ignatowicz, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ireny i Henryka małż. J. przeciwko Zygmuntowi J. o odwołanie darowizny po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 27 lutego 1981 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 15 stycznia 1981 r. sygn. akt I Cr 318/80 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przekazanie gospodarstwa rolnego z naruszeniem dyspozycji przepisu art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - bo gospodarstwo przekazano na rzecz dwojga dzieci na współwłasność - uzasadnia żądanie ustalenia nieważności umowy?"podjął następującą uchwałę:Uzasadnienie faktyczneIrena i Henryk małżonkowie J. umową z dnia 2.XI.1978 r. sporządzoną przed Naczelnikiem Urzędu Miasta i Gminy w P. przekazali swoje gospodarstwo rolne o pow. 19,57 ha na współwłasność jako następcom dwojgu swoich dzieciom, a mianowicie Zygmuntowi Ryszardowi J. i Elżbiecie R., które mimo założenia własnych rodzin prowadziły wspólnie z rodzicami przedmiotowe gospodarstwo rolne od 1976 r. i które nie miały własnych gospodarstw rolnych.W związku z nieporozumieniami istniejącymi między współwłaścicielami w rok po sporządzeniu umowy przekazania Zygmunt Ryszard J. wystąpił z wnioskiem o zniesienie współwłasności nieruchomości wchodzącej w skład powyższego gospodarstwa i jej podział w naturze.We wrześniu 1980 r. (w toku trwania postępowania o zniesienie współwłasności) rodzice następców małżonkowie Irena i Henryk J. wystąpili z powództwem przeciwko synowi Zygmuntowi Ryszardowi J. o rozwiązanie umowy, powołując się na odwołanie darowizny w stosunku do niego z powodu rażącej niewdzięczności. W toku procesu zgłosili żądanie unieważnienia umowy przekazania podnosząc, że został ona sporządzona z naruszeniem art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140).Sąd Rejonowy oddalił powództwo przyjmując, że przepisy o odwołaniu darowizny nie mają zastosowania do umów przekazania gospodarstw rolnych następcom. Wyraził też pogląd, że umowa przekazania nie narusza art. 43 ust. 2 ustawy, gdyż stan, jaki istniał w chwili przekazania, wskazywał, iż najkorzystniejszym i gospodarczo uzasadnionym rozwiązaniem "będzie przekazanie gospodarstwa na współwłasność" dzieciom prowadzącym to gospodarstwo razem z rodzicami.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powodów, powziął wątpliwość co do wykładni art. 43 ust. 2 powołanej wyżej ustawy, którą przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w formie pytania przytoczonego w sentencji uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy jest czynnością o charakterze cywilnoprawnym (por. m.in. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1980 r. III CZP 39/80). Wynika z tego wniosek, że jeśli ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) nie stanowi inaczej, do umowy o przekazanie stosuje się ogólne zasady prawa cywilnego dotyczące czynności prawnych, a zwłaszcza umów, w tym również przepisy o nieważności czynności prawnej (art. 58, 82, 83 k.c.). Oznacza to, że dopuszczalne jest powództwo o unieważnienie umowy, a sąd uprawniony jest do badania, czy umowa o przekazanie gospodarstwa następcy (mimo sporządzenia jej przez naczelnika będącego organem administracji państwowej) jest zgodna z przepisami obowiązującego prawa i czy jest ważna.W konkretnym wypadku - zgodnie z treścią pytania - wymaga rozważenia zagadnienie, czy umowa zawarta między powodami a pozwanym jest zgodna z przepisami ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników, a więc czy jest ważna, czy też pozostaje w sprzeczności z przepisami tej ustawy i czy zachodzą przesłanki przewidziane w art. 58 § 1 k.c. do uznania jej za nieważną. Odpowiedzi na tak postawione zagadnienie poszukiwać należy w art. 43 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników. Przepis ten w ust. 1 statuuje zasadę przekazywania gospodarstwa rolnego jednemu następcy, czyli zasadę niepodzielności gospodarstw. Zasada ta wiąże się z jednym z celów, jakim ma służyć ustawa, a mianowicie stwarzaniu warunków do racjonalnego wykorzystania gruntów rolnych. Zamierzeniem ustawodawcy było - poza zabezpieczeniem rolników na starość - doprowadzenie do wzrostu produkcji rolnej. Dokonywanie podziału gospodarstw nie prowadzi do realizacji tego celu, przeciwnie - z reguły wpływa ujemnie na produkcję.Zasady przekazywania gospodarstwa jednemu następcy i niepodzielności gospodarstwa rolnego nie narusza możliwość przekazania gospodarstwa małżonkom w sytuacji, gdy następca pozostaje w związku małżeńskim. Przyjmując trwałość małżeństw, trzeba zakładać, że w każdym wypadku gospodarstwo nie ulegnie podziałowi.Wyjątek od zasady, że gospodarstwo może być przekazane tylko jednemu następcy, a więc od zasady niepodzielności gospodarstw w trakcie przekazywania, przewiduje ust. 2 art. 43 ustawy, wyjątek ten nie pozostaje w sprzeczności ze wskazanym wyżej celem ustawy. Przepis ten bowiem dopuszcza możliwość przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz kilku następców tylko wówczas, gdy prowadzą już oni gospodarstwo rolne, i tylko wtedy, gdy wpłynie to na poprawę struktury obszarowej i zwiększenie produkcji rolnej gospodarstw przez nich prowadzonych. W takim wypadku gospodarstwo rolne ulega likwidacji, natomiast powiększone zostają gospodarstwa następców.Przekazanie gospodarstwa rolnego na rzecz kilku następców nie prowadzących własnych gospodarstw rolnych w każdym wypadku prowadzi do obniżenia produkcji. Wprawdzie przekazanie na współwłasność nie prowadzi samo przez się do zmniejszenia produkcji rolnej, gdyż w przypadku wspólnego prowadzenia gospodarstwa można nawet przewidywać wzrost wydajności, ale współwłasność jest z natury rzeczy instytucją tymczasową i z reguły wcześniej czy też później dochodzi do podziału, a w jego wyniku i do obniżenia produkcji.Gdyby przyjąć, że przepis art. 43 ustawy daje podstawę do przekazania gospodarstwa rolnego na współwłasność kilku następcom nie prowadzącym własnych gospodarstw rolnych, taka wykładnia, nie znajdująca uzasadnienia ani w brzmieniu przepisu, ani też w założeniach i celach ustawy, mogłaby prowadzić do jej obchodzenia. Rolnik przekazywałby duże gospodarstwo na rzecz dwojga czy też większej liczby następców i uzyskiwał wysoką emeryturę czy też rentę, a następcy dokonywaliby podziału takiego gospodarstwa, będąc ograniczeni jedynie normami obszarowymi obowiązującymi przy zniesieniu współwłasności (art. 233 w związku z art. 163 k.c.).Powyższe względy uzasadniają odpowiedź przytoczoną w sentencji uchwały.Sąd Najwyższy zauważa marginesowo, że w sprawie o unieważnienie umowy przekazania gospodarstwa na rzecz dwojga następców po stronie pozwanej powinni występować oboje następcy, i to jako współuczestnicy konieczni. Niedopuszczalne bowiem jest unieważnienie umowy w stosunku do jednego tylko następcy i doprowadzenie do sytuacji, że współwłaścicielami gospodarstwa rolnego byliby przekazujący i jeden z następców, odnośnie do którego umowa nie zostałaby unieważniona.