III CZP 14/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), M. Zakrzewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - IV Inspektorat w Ł. przeciwko Józefowi J. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 6 lutego 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest powództwo z art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. na tej podstawie, że tytuł egzekucyjny (wyrok, któremu została nadana klauzula wykonalności) nie jest prawomocny i nie podlega natychmiastowemu wykonaniu?"podjął następującą uchwałę:Powództwo z pkt 1 § 1 art. 840 k.p.c. umożliwia dłużnikowi merytoryczną obronę przed egzekucją. Uchybienie formalne popełnione przez sąd w toku postępowania co do nadania klauzuli wykonalności (art. 777 pkt 1 k.p.c.) może zatem dłużnik zwalczać w drodze - dostosowanego do tego - zażalenia (art. 795 k.p.c.).Uzasadnienie faktyczneW wyroku z dnia 31 października 1983 r. Sąd Rejonowy w Zgierzu nakazał pozwanemu Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń, żeby wydał powodowi 941,66 bonów dolarowych Banku Polska Kasa Opieki S.A. i zasądził od tego Zakładu na rzecz powoda kwotę 18.018 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Mimo że orzeczenie to nie uprawomocniło się ani też nie było zaopatrzone w rygor natychmiastowej wykonalności (postępowanie z rewizji strony pozwanej jest, jak dotąd, zawieszone), nadał mu tenże Sąd 19 grudnia 1983 r. klauzulę wykonalności (por. uchwałę SN z dnia 8 listopada 1983 r. III CZP 54/83, OSNCP 1984, z. 6, poz. 91). Na to postanowienie dłużnik we właściwym czasie nie wniósł zażalenia. Twierdził jednak, że niewykonalnemu wyrokowi została bezprawnie nadana klauzula wykonalności i w związku z tym - w pozwie (z dnia 18 stycznia 1984 r.) żądał pozbawienia wykonalności powyższego tytułu wykonawczego. Przy rozpoznawaniu rewizji od wyroku, w którym Sąd Rejonowy w Zgierzu - przyjmując, że powództwo z pkt 1 § 1 art. 840 k.p.c. i zażalenie, o którym mowa w art. 795 k.p.c., wzajemnie się nie wyłączają - orzekł zgodnie z żądaniem dłużnika, dla Sądu Wojewódzkiego powstało zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji.1. Rozważania prowadzące do rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego rozpocząć trzeba od tego, że zarówno zażalenie, jak i powództwo przeciwegzekucyjne zalicza doktryna do środków prawnych w postępowaniu egzekucyjnym. Postępowanie cywilne zakłada, że każdy ze środków prawnych jest niezależny od drugiego. Granice pomiędzy poszczególnymi środkami prawnymi prawa egzekucyjnego wytycza - powodowany złożeniem danego środka - zakres rozpoznania sądu. Przecząc "zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności" może dłużnik żądać w drodze powództwa pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego. Istotne - z punktu widzenia problematyki poruszonej w pytaniu (nie dotyczy zaś ona kwestii związanych ze stosowaniem art. 787 k.p.c.) - znaczenie ma zaś wyjaśnienie, w jakim stosunku pozostaje unormowane w pkt 1 § 1 art. 840 k.p.c. powództwo do zakresu kognicji sądu rewizyjnego w postępowaniu wywołanym wniesieniem zażalenia na postanowienie co do nadania klauzuli wykonalności (art. 795 k.p.c.). W tym postępowaniu znów sąd rewizyjny jest związany granicami kognicji, zakreślonymi w kodeksie dla postępowania klauzulowego.2. Zakres postępowania o nadanie klauzuli wykonalności obejmuje czynności wstępne do realizacji rozpoznanego (w zasadzie) już przez sąd roszczenia. Stanowi więc ono fragment postępowania egzekucyjnego. Przynależność do postępowania egzekucyjnego wyłącza możliwość podnoszenia w postępowaniu klauzulowym przez dłużnika zarzutów merytorycznych (art. 804 k.p.c.). Zakres kognicji sądu w postępowaniu o nadanie klauzuli sprowadza się przeto do badania, czy dokument, który ma zaopatrzyć w klauzulę, odpowiada warunkom formalnym tytułu egzekucyjnego (art. 777 k.p.c.) bądź czy zachodzą okoliczności formalne dozwalające na dokonanie w klauzuli wzmianek, o których mowa w art. 788-794 k.p.c. Klauzulę wykonalności wydaną z naruszeniem przepisów prawa egzekucyjnego może dłużnik zwalczać w drodze - dostosowanego do tego - zażalenia (art. 795 k.p.c.). To wskazuje, że z kognicji sądu rewizyjnego w postępowaniu zażaleniowym została wyłączona dopuszczalność badania, czy osoba wskazana w niej jako dłużnik jest dłużnikiem w rzeczywistości.Merytoryczną obronę przed możliwą egzekucją daje dłużnikowi powództwo, o którym mowa w pkt 1 § 1 art. 840 k.p.c. Okoliczność, że w zażaleniu może on wytykać tylko formalne wady tytułu egzekucyjnego, przemawia bowiem za tym, że w postępowaniu spowodowanym wniesieniem powództwa przeciwegzekucyjnego poddał ustawodawca rozpoznaniu sądu wyłącznie zdarzenia wywołujące skutki materialnoprawne. Pogląd ten umacnia wykładnia pojęcia "zdarzenia", użytego w formie określającej podstawę powództwa z pkt 1 § 1 art. 840 k.p.c. W nauce zwrócono uwagę na to, że jest to termin prawa materialnego, ponieważ ze zdarzeniami (jako ich skutki) prawo materialne łączy powstanie zobowiązań. Oznacza to, że "zdarzeniami" w rozumieniu tego przepisu są wyłącznie zdarzenia leżące u podstawy świadczenia wynikającego z zobowiązania dłużnika objętego tytułem egzekucyjnym lub - w przypadkach z art. 786, 788, 791 k.p.c. - stojące u podstawy klauzuli wykonalności. W drodze tego powództwa zatem można zwalczać również treść tytułu egzekucyjnego nie korzystającego z powagi rzeczy osądzonej lub zawisłości sporu (orz. SN z dnia 19 maja 1961 r. I CR 540/60, PiP 1962, z. 5-6, s. 1089), a tytuły egzekucyjne chronione powagą rzeczy osądzonej lub zawisłością sporu może dłużnik kwestionować jedynie w powołaniu się na zdarzenia, które zaszły po ich powstaniu przed nadaniem tym tytułom klauzuli wykonalności (art. 786, 788, 791 k.p.c.). W nauce więc przeważa pogląd, że wyodrębniając - dla postępowania klauzulowego - zarzuty formalne wyłączył je ustawodawca z zakresu rozpoznania sądu w postępowaniu spowodowanym wytoczeniem powództwa z pkt 1 § 1 art. 840 k.p.c., i dlatego w tym postępowaniu podlegają badaniu jedynie zdarzenia wywołujące skutki materialnoprawne.3. Wypowiedziano również pogląd, że na uzasadnienie powództwa z pkt 1 § 1 art. 840 k.p.c. dłużnik może powoływać także wady formalne tytułu egzekucyjnego, "niezależnie od tego, czy zaskarżył postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności, chociażby można było w drodze zaskarżenia podnosić te same zarzuty". Można mniemać, że zapatrywanie to wywodzi się z wykładni historycznej, jako że do 31 grudnia 1932 r. odpowiednik powyższego przepisu w prawie dotychczasowym (§ 36 austr. ord. egz.) tłumaczono tak szeroko. Wyjątkowy charakter przepisów art. 840 k.p.c. przemawia jednak za ich ścisłą - wyżej przedstawioną - wykładnią. W przeciwnym razie dochodziłoby do rozstrzygania między stronami tej samej kwestii prawnej w kilku postępowaniach sądowych, a to byłoby trudne do pogodzenia zarówno z prawomocnością postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności, jak i ze względami na sytuację wierzyciela, który pozostawałby zawsze w niepewności, czy wspomniane postanowienie uzyskało przymiot niewzruszalności, tudzież z zasadami ekonomii procesowej. Z drugiej strony, ścisła wykładnia pkt 1 § 1 art. 840 k.p.c. nie koliduje z zasadą ochrony dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym. Dostateczną ochronę przed uchybieniami procesowymi sądu w postępowaniu klauzulowym zabezpieczył ustawodawca, oddając do dyspozycji dłużnika tani i prosty środek prawny, jakim jest zażalenie, i przy tym nie wyłączył możliwości wniesienia rewizji nadzwyczajnej na postanowienie co do nadania klauzuli wykonalności. Skoro tak, to żadne względy nie wskazują na zamiar ustawodawcy uprzywilejowania tu dłużnika. Powinny go więc - jak w innych przypadkach postępowania egzekucyjnego - obciążać ujemne skutki zarówno niewykorzystania instytucji zaskarżenia, jak i oddalenia przez sąd rewizyjny wniesionego przezeń zażalenia. Nie można - w konsekwencji - podzielić poglądu, że na uzasadnienie pierwszego powództwa przeciwegzekucyjnego dłużnik może powoływać formalne braki tytułu egzekucyjnego.4. Tytułami egzekucyjnymi są orzeczenia sądu prawomocne (art. 363 § 1 k.p.c.) lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu (art. 333 k.p.c.). Narusza więc sąd przepis art. 777 pkt 1 k.p.c. nadając niewykonalnemu orzeczeniu sądowemu klauzulę wykonalności (art. 781 § 1 k.p.c.). Przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnął zatem Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).