III CZP 69/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca).Sędziowie SN: M. Sychowicz, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pelagii P. przeciwko Andrzejowi P. o zachowek po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 25 lipca 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"I. Czy dopuszczalne jest w sprawie o zachowek ustalenie wartości spadku według cen obowiązujących w chwili ustalenia zachowku?II. Czy w sytuacji, gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku dorobkowym, dopuszczalne jest ustalenie stanu i wartości spadku bez uprzedniego postępowania o zniesienie współwłasności i podział majątku, który był objęty małżeńską wspólnością ustawową?"podjął następującą uchwałę:1. Obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu.2. W wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku dorobkowym, dopuszczalne jest w procesie o roszczenia z tytułu zachowku samodzielne ustalenie przez sąd orzekający stanu i wartości spadku bez uprzedniego postępowania o dział spadku lub o podział majątku, który był objęty małżeńską wspólnością ustawową.Uzasadnienie faktyczneI. Pierwsze z przedstawionych Sądowi Najwyższemu zagadnień prawnych zostało rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r. III CZP 75/84 w formie zasady prawnej w sposób, że "obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu".II. Drugie zagadnienie prawne wiąże się z kwestią charakteru postępowania w sprawie o zachowek i z zakresem kognicji sądu w tym postępowaniu. Otóż dla dochodzenia roszczeń z tytułu zachowku, tj. roszczeń o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.), właściwa jest droga procesu cywilnego (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1966 r. III CR 156/66, OSNCP 1967, z. 2, poz. 35). Wynika to z zestawienia art. 686 k.p.c. z art. 13 § 1 k.p.c. W konsekwencji, roszczeń z tytułu zachowku nie można dochodzić w szczególności w postępowaniu o dział spadku.Jeżeli chodzi o zagadnienie ewentualnej - stosownie do okoliczności - zależności rozstrzygania o zachowku od innych postępowań cywilnych, to było ono już przedmiotem wypowiedzi w orzecznictwie Sądu Najwyższego.Tak np. jeżeli nabycie spadku nie zostało stwierdzone, w procesie o zachowek nie zachodzi potrzeba zawieszenia postępowania, ponieważ w tym procesie sąd samodzielnie ustala jako przesłankę rozstrzygnięcia, czy pozwani są spadkobiercami (uchwała SN z dnia 21 kwietnia 1967 r. III CZP 29/67, OSNCP 1967, z. 12, poz. 214).Według zaś uchwały z dnia 12 listopada 1981 r. III CZP 47/81 (OSNCP 1982 , z. 4, poz. 48) w sprawie o zachowek sąd uprawniony jest do ustalenia - jako przesłanki rozstrzygnięcia - że należąca do spadku nieruchomość stanowiła majątek dorobkowy spadkodawcy i jego współmałżonka w sytuacji, gdy w księdze wieczystej wpisany jest jako właściciel spadkodawca.U podstaw tej wykładni leży zasada "samodzielności" procesu o zachowek. W procesie tym, gdy chodzi o zakres kognicji sądu, charakteryzuje ją niezależność zwłaszcza od postępowania o dział spadku, w którym następuje ustalenie składu i wartość spadku oraz definitywny podział majątku spadkowego (art. 922 § 1 k.c.).Z tego względu sąd w procesie o zachowek samodzielnie rozstrzyga w ramach swojej kognicji, zdeterminowanej przedmiotem procesu, wszystkie zagadnienia prawne niezbędne dla rozstrzygnięcia procesu. Rozstrzyganie tych zagadnień ma charakter rozstrzygania tylko i wyłącznie o przesłankach ostatecznego rozstrzygnięcia merytorycznego. O przesłankach tych sąd rozstrzyga tylko prejudycjalnie dla celów procesu o zachowek. Bez ich rozstrzygnięcie według tych zasad nie byłoby możliwe w niektórych wypadkach rozstrzygnięcie o roszczeniach z tytułu zachowku.Dlatego też sąd orzekający w procesie o zachowek według tych reguł - czyli prejudycjalnie samodzielnie - ustala stan i wartość spadku bez uprzedniego postępowania o dział spadku lub o podział majątku, który był objęty małżeńską wspólnością ustawową (art. 31 i nast. art. 46 k.r.o.). Oznacza to w istocie rzeczy, że nie zachodzi podstawa do zawieszenia postępowania o roszczenie z tytułu zachowku na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.Z tych wszystkich względów należało udzielić na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne odpowiedzi zawartych w sentencji uchwały.