III CZP 31/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: J. Szachułowicz (sprawozdawca), T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Czesławy H. z udziałem Ireneusza G., Jana G. i Janiny J. o stwierdzenie nabycia spadku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 21 lutego 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy wnuk spadkodawcy powołany do dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego z tego powodu, że jego ojciec lub matka nie mogą tego gospodarstwa dziedziczyć, gdyż nie spełniają warunków przewidzianych w art. 1059 k.c., dziedziczy to gospodarstwo z mocy art. 1060 k.c. jedynie w zakresie udziału, jaki przypadłby jego ojcu lub matce (art. 931 § 2 k.c. w związku z art. 1060 k.c.), obok dzieci spadkodawcy, którzy jako nie odpowiadający warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego dziedziczą to gospodarstwo w pozostałym zakresie na zasadach ogólnych (art. 1063 k.c.) - czy też nabywa on z mocy tegoż art. 1060 k.c. spadkowe gospodarstwo rolne w całości, wyłączając od dziedziczenia dzieci spadkodawcy nie odpowiadające warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"podjął następującą uchwałę:W sytuacji gdy żadne z dzieci spadkodawcy nie spełnia warunków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, wnuk spadkodawcy posiadający wyłącznie te warunki dziedziczy gospodarstwo rolne z wyłączeniem dzieci spadkodawcy.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Łomży postanowieniem z dnia 15 listopada 1984 r. stwierdził z mocy ustawy nabycie spadkowego gospodarstwa rolnego po Aleksandrze G. w całości na rzecz jego żony Stanisławy G., a po Stanisławie G. stwierdził przejście praw spadkowych na podstawie art. 1063 k.c. na rzecz wszystkich dzieci tychże spadkodawców. Postanowienie to zaskarżyła wnuczka spadkodawców, zarzucając naruszenie art. 1060 k.c. oraz art. 931 § 2 k.c., i domagała się zmiany zaskarżonego postanowienia przez stwierdzenie, że ona dziedziczy w całości wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne, gdyż w chwili otwarcia spadku była i nadal pozostaje stale pracującą w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej, a jej matka i pozostałe jej rodzeństwo nie spełniają warunków przewidzianych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1059 k.c.).Przy rozpoznawaniu rewizji Sąd Wojewódzki powziął poważne wątpliwości sformułowane w przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym.Wątpliwość sprowadza się do kwestii zakresu dziedziczenia, a mianowicie, czy wnuczka spadkodawcy przy zastosowaniu art. 1060 k.c. dziedziczy tylko udział przypadający po matce, która nie dziedziczy gospodarstwa rolnego z braku warunków przewidzianych w art. 1059 k.c. - dziedzicząc gospodarstwo równolegle z pozostałym rodzeństwem matki, które obok skarżącej dziedziczy je na podstawie art. 1063 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi miał na uwadze, co następuje:W sprawie mamy do czynienia z zasadą zastępczego dziedziczenia określonego w art. 1060 k.c. i jego modyfikacją wyrażoną w art. 1063 k.c. Zastępcze dziedziczenie według art. 1060 k.c. polega na tym, że zamiast bliższych krewnych spadkodawcy, którzy nie mogą dziedziczyć gospodarstwa rolnego z braku do tego warunków, dziedziczą je dalsi zstępni, jeśli odpowiadają oni warunkom określonym w art. 1059 k.c.W wypadku gdy zachodzi podmiotowy zbieg dziedziczenia przez zstępnego spadkodawcy (syna) i zastępcze dziedziczenie na miejsce drugiego zstępnego przez wnuka, należące do spadku gospodarstwo rolne dziedziczą oni równolegle po 1/2 części. Wówczas udział wnuka odpowiada udziałowi zstępnego, zamiast którego dziedziczy.Odmiennie natomiast przedstawia się sytuacja unormowana w art. 1063 k.c., kiedy małżonek oraz krewni spadkobiercy powołani do dziedziczenia z ustawy nie odpowiadają warunkom do dziedziczenia gospodarstwa. Wówczas spadek na zasadach ogólnych, jak również gospodarstwo rolne, dziedziczą wszystkie dzieci spadkodawcy, chociaż nie odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Udziały tych spadkobierców w gospodarstwie rolnym odpowiadają ich udziałom w spadku. Przesłankami takiego dziedziczenia jest brak warunków określonych w art. 1059 k.c. po stronie małżonka i wspomnianych krewnych oraz brak skutecznego powołania spadkobiercy w testamencie.W rozważonym stanie faktycznym wśród krewnych spadkodawcy jest jedna zstępna (wnuczka), która odpowiada warunkom przewidzianym do dziedziczenia, i jest ona jedynym spadkobiercą o tym przymiocie, wyłącza ona zatem pozostałych spadkobierców od dziedziczenia gospodarstwa rolnego i ona wyłącznie dziedziczy je w całości.Przepis art. 1063 k.c. jako szczególna podstawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego nie dopuszcza możliwości dziedziczenia łącznego czy równoległego spadkobierców posiadających warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego ze spadkobiercami nie posiadającymi takich warunków. Wnuczka zatem nie może dziedziczyć tylko w zakresie udziału swojej żyjącej matki, a pozostali spadkobiercy na zasadach ogólnych ustanowionych w art. 1063 k.c. Jak to zostało już podkreślone, wyłącza ona w całości od dziedziczenia gospodarstwa rolnego spadkobierców nie odpowiadających warunkom określonym w art. 1059 k.c.Z tych zasad udzielono odpowiedzi jak w treści uchwały.