VI KZP 14/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Mikos. Sędziowie: J. Gaj, C. Gajewski, S. Kaliński, Z. Kwiecień (sprawozdawca), J. Ostaś, E. Porębski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 13 maja 1985 r. o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów zagadnienia prawnego, a mianowicie:"1. Czy ocena, że tymczasowe aresztowanie było "oczywiście niesłuszne" w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k., powinna być dokonywana według stanu sprawy (tj. matriału dowodowego i okoliczności uznanych za uzasadniające tymczasowe aresztowanie), który istniał w chwili podejmowania decyzji o zastosowaniu tego środka zapobiegawczego?2. Czy ujawnienie, że tymczasowe aresztowanie było następstwem uchybień postępowania przygotowawczego, uzasadnia twierdzenie, że zastosowanie tego środka było oczywiście niesłuszne w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k. jedynie wtedy, gdy uchybienia te były znane organowi stosującemu tymczasowe aresztowanie lub gdy nie były wprawdzie znane, ale decyzję podjęto głównie bez należytego rozważenia zgromadzonych dowodów i ujawnionych okoliczności albo wskutek niezaznajomienia się z dostępnymi faktami?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Rozważając problematykę "oczywiście niesłusznego tymczasowego aresztowania" w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k., należy zawsze mieć na względzie, że ustawodawca - dopuszczając możliwość zasądzenia odszkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie - zastrzegł, by było ono "oczywiście niesłuszne". Tym samym wymaganie "oczywistej niesłuszności" jest warunkiem koniecznym, bez ustalenia którego nie można zasadnie zasądzić odszkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie.Ustawa nie wyjaśnia określenia "oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie", użytego w wymienionym przepisie. Uwzględniając to, że przepisy kodeksu postępowania karnego stanowią zwarty i logicznie powiązany system norm prawnych, uznać należy, iż oczywista niesłuszność tymczasowego aresztowania zdarza się wtedy, gdy decyzja w tym względzie jest sprzeczna z normami regulującymi stosowanie tego środka zapobiegawczegoW związku z tym, oceniając tymczasowe aresztowanie w aspekcie art. 487 § 4 k.p.k., należy zawsze rozważyć, czy dowody zebrane przeciwko podejrzanemu dostatecznie uzasadniają, że popełnił on przestępstwo (art. 209 k.p.k.), oraz czy istnieją podstawy zastosowania tymczasowego aresztowania, wymienionego w art. 217 k.p.k.Skoro przepisy kodeksu postępowania karnego regulujące kwestię stosowania tymczasowego aresztowania stanowią kryterium oceny słuszności decyzji o aresztowaniu, to jest oczywiste, że ocena ta powinna być dokonywana według stanu sprawy, który istniał w chwili podejmowania owej decyzji.Badając więc słuszność zastosowania tymczasowego aresztowania, trzeba poddać analizie materiał, jakim w chwili wydawania stosownego postanowienia (tj. o tymczasowym aresztowaniu) dysponował sąd lub prokurator, i ustalić, czy ów materiał w świetle przepisów kodeksu postępowania karnego (art. 209 i 217 k.p.k.) uzasadniał tymczasowe aresztowanie.Sąd Najwyższy - wypowiadając się w rozważanej kwestii - wyjaśnił już, że oczywista niesłuszość tymczasowego aresztowania w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k. musi istnieć już w momencie podejmowania decyzji o zastosowaniu tego środka. Stanowisko takie sformułowane zostało między innymi w postanowieniu z dnia 7 czerwca 1975 r. - IV KZ 91/75 (OSNKW 1975, z. 8, poz. 114), w którym Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że: "Słuszność aresztowania musi być oceniana według stanu sprawy w chwili pozbawienia wolności, a więc ex tunc, a nie ex nunc."Podkreślenia jednak wymaga, że jeżeli po zastosowaniu tymczasowego aresztowania ustaną - w dalszym stadium postępowania, w miarę jego rozwoju i uzupełniania - przyczyny, wskutek których zostało ono zastosowane, to wówczas - zgodnie z art. 213 k.p.k. - należy niezwłocznie środek ten uchylić, a w każdym razie zamienić na łagodniejszy. Stwierdzenie tych okoliczności wymaga stosownego uwzględnienia w razie orzekania o zasądzeniu odszkodowania z przyczyn określonych w art. 487 § 4 k.p.k.II. Skoro ocena zastosowania tymczasowego aresztowania powinna być dokonywana według stanu sprawy, który istniał w chwili podejmowania tej decyzji, to tym samym należy uznać, że fakt, iż w toku dalszego postępowania - w wyniku ujawnienia nowych dowodów lub odmiennej oceny istniejących dowodów - decyzja o stosowaniu tego środka okazała się wadliwa, nie może jeszcze przesądzać tego, że zachodzi podstawa do zasądzenia odszkodowania za "oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie." A zatem uniewinnienie oskarżonego lub umorzenie postępowania nie może samo przez się przesądzać o tym, że tymczasowe aresztowanie było oczywiście niesłuszne.Nawiązując do poprzednich wywodów, należy stwierdzić, że niezasadne jest stanowisko przyjmujące, iż tymczasowe aresztowanie musi być ocenione jako oczywiście niesłuszne zawsze wtedy, gdy było następstwem popełnionych w postępowaniu przygotowawczym uchybień świadczących o jednostronności i tendencyjności tego postępowania, niezależnie od tego, czy uchybienia te były znane lub mogły i powinny być znane organowi podejmującemu decyzję o aresztowaniu, gdyż odrywa tę ocenę od przepisów normujących zasady stosowania tego środka zapobiegawczego.Jeżeli ocena tymczasowego aresztowania musi być dokonywana według stanu sprawy, który istniał w chwili podejmowania decyzji w tym względzie, to tym samym na ocenę tej decyzji nie może mieć wpływu każde uchybienie w postępowaniu przygotowawczym, lecz jedynie takie, które uzasadnia twierdzenie, że gdyby organ stosujący tymczasowe aresztowanie nie naruszył obowiązujących w tym zakresie przepisów ustawy procesowej, wskazań wiedzy lub doświadczenia życiowego, wówczas nie zastosowałby tymczasowego aresztowania.W myśl wspomnianych przepisów, prokurator przed podjęciem decyzji o tymczasowym aresztowaniu obowiązany jest nie tylko do osobistego przesłuchania podejrzanego (art. 210 § 2 k.p.k.), ale także do wnikliwego rozważenia całego materiału dowodowego z punktu widzenia zarówno wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, jak i zgodności z przepisami prawa dokonanych czynności.Wspomniane reguły postępowania odnoszą się również odpowiednio do sądu.Respektowanie przez prokuratora i sąd tych zasad postępowania, które obowiązują te organy w wypadku podejmowania decyzji o tymczasowym aresztowaniu, w praktyce niemal z reguły doprowadza do ujawnienia uchybień postępowania przygotowawczego, mogących mieć wpływ na tę decyzję, przed zastosowaniem wspomnianego środka zapobiegawczego.Z tego względu uzasadnione jest stanowisko, że uchybienia postępowania przygotowawczego mogą mieć wpływ na uznanie oczywistej niesłuszności tymczasowego aresztowania nie tylko wtedy, gdy były znane organowi stosującemu ten środek, lecz także wtedy, gdy wprawdzie nie były mu znane, jednakże nastąpiły głównie z powodu naruszenia przez organ obowiązujących w tym zakresie zasad postępowania. W tym ostatnim wypadku chodzić będzie zwłaszcza o sytuację, w której prokurator lub sądu, w następstwie nienależytego rozważenia przedstawionego materiału albo z innego powodu, nie dostrzegł istniejących uchybień postępowania przygotowawczego polegających bądź na wadliwym przeprowadzeniu czynności procesowej, bądź na niesłusznym odstąpieniu od zbadania dostępnego faktu, okoliczności - choć mógł i powinien je dostrzec.III. Konieczność omówienia całokształtu poruszonego we wniosku Prokuratora Generalnego PRL zagadnienia "oczywistej niesłuszności" tymczasowego aresztowania wymaga również rozważenia problematyki wynikającej z treści art. 213 k.p.k.Ustawodawca nakazuje "niezwłocznie uchylić" m.in. tymczasowe aresztowanie, jeżeli ustały przyczyny, wskutek których zostało ono zastosowane, lub powstały przyczyny uzasadniające jego uchylenie lub zmianę.Ustalenie, że organ stosujący tymczasowe aresztowanie lub ten, w którego dyspozycji pozostaje zastosowanie tymczasowego aresztowania, wie lub powinien i mógł wiedzieć o ustaniu przyczyn, wskutek których zostało ono zastosowane, albo o powstaniu przyczyn uzasadniających uchylenie tego środka - pozwala przyjąć, że od momentu ustania przyczyn, wskutek których zostało tymczasowe aresztowanie zastosowane, albo powstania przyczyn uzasadniających jego uchylenie, tymczasowe aresztowanie jest oczywiście niesłuszne w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k.