II CR 212/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Ł. Grygołajtys. Sędziowie SN: T. Bielecki, J. Niejadlik (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Państwowego "Orbis" - Okręg w K. przeciwko 1) Prezesowi Zarządu Wojewódzkiego Związku Rolnictwa Spółdzielni Produkcyjnych w W., 2) Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych w W., 3) Federacji Związków Zawodowych Pracowników Rolnictwa w PRL w W. o zapłatę na skutek rewizji pozwanej Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych w W. od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 28 listopada 1984 r.:zmienił zaskarżony wyrok: a) w części uwzględniającej powództwo w ten sposób, że zastrzega stronie pozwanej prawo do powołania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności do wartości przejętego majątku b. Związku Zawodowego Pracowników Rolnych - Związkowa Rada Przedsiębiorstw Rolnych Spółdzielni Produkcyjnych, działającego przy Wojewódzkim Zarządzie Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych w W.; b) w części orzekającej o kosztach procesu w ten sposób, że koszty te obniżył z kwoty 45.100 zł do kwoty 22.500 zł. Poza tym rewizję oddalił, a koszty postępowania rewizyjnego wzajemnie zniósł.Uzasadnienie faktycznePaństwowe Biuro Podróży "Orbis" na zlecenie Związkowej Rady Przedsiębiorstw RSP, zrzeszonej w Związku Zawodowym Pracowników Rolnych, zorganizowało w 1981 r. trzy wycieczki zagraniczne. Rachunek za usługi turystyczne, opiewający na kwotę 795.150 zł, nie został jednak - z uwagi na zawieszenie działalności związków zawodowych - zrealizowany przez zamawiającą je Związkową Radę Przedsiębiorstwa. Prezes Zarządu Wojewódzkiego Związku Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych w W., jako tymczasowy zarządca majątku Rady (§ 3 ust. 1 zarządzenia nr 51 Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1981 r. w sprawie zawieszenia działalności związków zawodowych - M.P. Nr 30, poz. 27), przekazał w dniu 19 października 1982 r. PBP "Orbis" na poczet tej należności kwotę 255.150 zł. O zapłatę dalszej - bezspornej zresztą - kwoty 540.000 zł PBP "Orbis" pozwało, oprócz niego, Komisję do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych oraz Federację Związków Zawodowych Pracowników (...) w PRL. Każdy z pozwanych jednak zarzucił, że nie odpowiada za zobowiązania byłej Związkowej Rady Przedsiębiorstw, ponieważ nie on sprawuje Zarząd majątku pozostającego po tej Radzie. Mając na uwadze, że w obecnym stanie prawnym nie przewidziano możliwości organizowania związków zawodowych w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych (art. 155 i nast. prawa spółdzielczego, art. 3 k.p.) i dlatego majątek b. Związkowej Rady Przedsiębiorstw nie mógł przejść na nią (§ 3 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 marca 1984 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania majątku byłych związków zawodowych... - Dz.U. Nr 23, poz. 109), lecz pozostał w dotychczasowym zarządzie Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych (§ 8 rozporządzenia RM z dnia 19 marca 1984 r.), oddalił Sąd Wojewódzki powództwo w stosunku do pozwanej Federacji Związków Zawodowych Pracowników (...) w PRL. Przeszkodą do uwzględnienia powództwa w stosunku do pozwanego Prezesa Zarządu Wojewódzkiego Związku RSP było zaś to, że tymczasowy zarząd majątkiem b. Związkowej Rady Przedsiębiorstw (§ 3 ust. 1 cyt. zarządzenia nr 51, § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 października 1982 r. w sprawie tymczasowego zarządu majątkiem byłych związków zawodowych - Dz.U. Nr 34, poz. 226) przestał sprawować z dniem 31 grudnia 1983 r. (§ 3 ust. 2 rozporządzenia RM z dnia 19 marca 1984 r. w związku z § 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1982 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania majątku byłych zakładowych organizacji związkowych - Dz.U. z 1983 r. Nr 1, poz. 1), z upływem tego dnia bowiem przeszedł on w zarząd Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych (§ 8 rozporządzenia RM z dnia 19 marca 1984 r.). W wydanym wyroku więc Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanej Komisji na rzecz strony powodowej kwotę 540.000 zł z odsetkami i kosztami.W rewizji - powołującej podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 1 i 3 k.p.c. - pozwana Komisja do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych wniosła o uchylenie tego wyroku i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu.Rewizja jest tylko częściowo uzasadniona.Skarżąca nie kwestionuje poglądu, że b. Związkowa Rada Przedsiębiorstw ma charakter zakładowej organizacji związkowej (R-IX statutu). Paragraf 7 rozporządzenia RM z dnia 27 grudnia 1982 r. głosi, że majątek byłych zakładowych organizacji związkowych nie przejęty od kierownika jednostki organizacyjnej sprawującego zarząd tym majątkiem (§ 3 ust. 2 tego rozporządzenia) przez związki zawodowe do dnia 31 grudnia 1983 r. obejmuje Komisja do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych. Przedłużając powołany termin do dnia 30 czerwca 1984 r. potwierdził jeszcze raz ustawodawca (§ 3 ust. 2 i § 8 rozporządzenia RM z dnia 19 marca 1984 r.), że majątek byłych związków zawodowych, nie przejęty również przez ogólnokrajowe organizacje związkowe, pozostaje w dotychczasowym zarządzie Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych. Wspomniano zaś już, że Federacja Związków Zawodowych Pracowników (...) w PRL nie mogła przejąć majątku b. Związkowej Rady Przedsiębiorstw, ponieważ dla ich członków rolnicza spółdzielnia produkcyjna nie jest zakładem pracy. Toteż odpaść musi zarzut, że - mimo braku ku temu podstaw - przyjął Sąd Wojewódzki, że pozwana Komisja była powołana do sprawowania zarządu tymczasowego majątkiem byłej Związkowej Rady Przedsiębiorstw.Trudno się też zgodzić ze stanowiskiem skarżącej, że dowolny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że - mimo iż faktycznie od Prezesa Wojewódzkiego Związku RSP w W. nie przejęła majątku b. Związkowej Rady Przedsiębiorstw - odpowiada pozwana Komisja za zadłużenia tej organizacji wobec PBP "Orbis". Przekazywanie majątku byłych zakładowych organizacji związkowych związkom zawodowym działającym w tych zakładach pracy uwarunkował ustawodawca od wniosku tych związków (§ 2 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 27 grudnia 1982 r. i § 3 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 19 marca 1984 r.). To wskazuje, że w takich sytuacjach faktyczne objęcie majątku byłej zakładowej organizacji związkowej miałoby charakter konstytutywny. Podobnego uwarunkowania nie wprowadzono w odniesieniu do przekazywania majątku byłej zakładowej organizacji związkowej przez jednego zarządcę innemu zarządcy.Kategoryczna forma zatem § 7 rozporządzenia RM z dnia 27 grudnia 1982 r. i § 8 rozporządzenia RM z dnia 19 marca 1984 r. przemawia za poglądem Sądu Wojewódzkiego, że w przypadkach w nich wskazanych formalne objęcie majątku tych organizacji ma już charakter porządkowy. Rację więc ma ten Sąd, że z dniem 1 stycznia 1984 r. pozwana Komisja - mimo że jej majątku dotychczas faktycznie nie objęła - stała się prawnym tymczasowym zarządcą majątku pozostałego po b. Związkowej Radzie Przedsiębiorstw i - w konsekwencji - od tej daty Prezes Wojewódzkiego Związku RSP w W. zawiaduje tym majątkiem bez tytułu prawnego. Umacnia tę wypowiedź treść § 3 ust. 3 rozporządzenia RM z dnia 19 marca 1984 r. w zestawieniu z § 2 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 27 grudnia 1982 r. Mając na względzie, że po dniu 31 grudnia 1983 r. Komisja "wstrzymała się" z faktycznym przejmowaniem majątku byłych zakładowych organizacji związkowych od dotychczasowego komisarycznego zarządcy, dozwolił w pierwszym z tych przepisów ustawodawca, żeby - w takich sytuacjach - majątek wspomnianych organizacji były zarządca przekazywał bezpośrednio ogólnokrajowej organizacji związkowej. Nie nazwał go już jednak, jak to uczynił w drugim z tych przepisów - zarządcą, lecz kierownikiem jednostki organizacyjnej, na której terenie majątek ten się znajduje. Takie majątki bowiem przeszły - jak wspomniano - już z dniem 31 grudnia 1983 r. w zarząd Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych. Nie może - w konsekwencji - rewizja skutecznie zwalczać poglądu zaskarżonego wyroku, że od 1 stycznia 1984 r. pozwana Komisja jest prawnym tymczasowym zarządcą majątku b. Związkowej Rady Przedsiębiorstwa.Rację ma już jednak skarżąca wtedy, gdy zarzuca, że godzi w prawo materialne pogląd, iż odpowiada ona w pełni za zobowiązania byłej Związkowej Rady Przedsiębiorstw. Tymczasowy zarząd miał na celu zabezpieczenie majątku byłych organizacji związkowych. Istota tymczasowego zarządu cudzym majątkiem wskazuje, że w stosunku do wierzycieli właściciela tego majątku sytuacja zarządcy nie może być gorsza od tej, jaką uzyskali następcy prawni zakładowych organizacji związkowych. Dlatego, gdy odpowiedzialność związków zawodowych działających przy zakładach pracy (§ 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 marca 1984 r.) za długi byłych zakładowych organizacji związkowych jest ograniczona, tym bardziej pozwana Komisja odpowiada za zobowiązania tych organizacji do wartości ich objętego w zarząd majątku. Okoliczność, że Sąd Wojewódzki nie zajął się ustaleniem, jaki majątek pozostał po byłej Związkowej Radzie Przedsiębiorstw, nie konkretyzuje jednak zarzutu niewyjaśnienia sprawy. Nie było tu - wbrew stanowisku rewizji - potrzeby badania, czy wartość tego majątku wystarczy na pokrycie jej zadłużenia wobec PBP "Orbis". Wskazuje przecież na to jasno przepis art. 319 k.p.c. Zastrzeżenie bowiem, że pozwanemu przysługuje prawo do powołania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczoną odpowiedzialność, dotyczy również sytuacji, gdy tymczasowego zarządcę albo organ związków zawodowych zapozwano o zapłatę długu zaciągniętego przez byłą podstawową lub ponadpodstawową organizację związkową. Za zobowiązania bowiem odpowiadają oni tylko do wartości objętego w zarząd, lub przejętego, majątku byłych organizacji związkowych (art. 319, 792, 837 k.p.c.). Takiego zastrzeżenia zaskarżony wyrok nie zawiera. Przeoczywszy to naruszył Sąd Wojewódzki przepis art. 319 k.p.c. oraz przepisy normujące zawiadywanie majątkiem uprzednio należącym do byłych organizacji związków zawodowych. W tej sytuacji, mając na uwadze, że wspomniane zastrzeżenie z urzędu może umieścić w wyroku również sąd rewizyjny (orz. SN z dnia 22 października 1977 r. II CR 335/78 - OSNCP 1978, z. 9, poz. 139), dokonał Sąd Najwyższy korektury zaskarżonego wyroku jak w sentencji (art. 390 § 1 k.p.c.).Oddalając rewizję w pozostałej części (art. 387 k.p.c.) zniósł wzajemnie Sąd Najwyższy między stronami koszty postępowania rewizyjnego (art. 10 k.p.c.). Modyfikację rozstrzygnięcia o kosztach procesu, zawartego w zaskarżonym wyroku, usprawiedliwiała zaś okoliczność, że wskutek wprowadzenia zmiany do tego wyroku sprawę strona powodowa częściowo przegrała (art. 100 k.p.c.).