III CZP 41/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: G. Bieniek, J. Niejadlik (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Janusza Ch. o stwierdzenie nabycia spadku po Halinie Ch. po rozpatrzeniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 19 marca 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy nabyte w czasie trwania małżeństwa prawo do lokalu takie jak w spółdzielni budowlano-mieszkaniowej na skutek przekształcenia prawa do lokalu takiego jak w spółdzielni mieszkaniowej, a należącego do jednego z małżonków przed zawarciem małżeństwa, wchodzi w skład majątku dorobkowego?"podjął następującą uchwałę:Własnościowe prawo do lokalu uzyskane w trybie przekształcenia należącego do niego lokatorskiego prawa do lokalu przez jedno z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej w drodze przydziału uwzględniającego potrzeby rodziny stanowi przedmiot majątku wspólnego małżonków także wówczas, gdy wkład budowlany wniesiony przezeń - w czasie trwania małżeństwa - do spółdzielni mieszkaniowej pochodzi w całości z majątku odrębnego tego małżonka.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne powstało w toku rozpoznawania sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. Wnioskodawca Janusz Ch. zawarł w dniu 24 lipca 1971 r. małżeństwo z matką uczestniczek postępowania - Haliną Ch. Rodzina zamieszkała w spółdzielczym mieszkaniu typu lokatorskiego, uprzednio przydzielonym wnioskodawcy. W 1979 r. - po uiszczeniu przez niego wymaganego wkładu budowlanego - uzyskał wnioskodawca przydział tego mieszkania na warunkach własnościowego prawa do lokalu. W dniu 30 marca 1983 r. zmarła żona wnioskodawcy Halina Ch. Postanowieniem z dnia 28 grudnia 1984 r. Sąd Rejonowy w Ełku stwierdził, że spadek pozostały po Halinie Ch. nabyły na podstawie testamentu w całości jej córki z pierwszego małżeństwa - uczestniczki postępowania. Przy rozpoznawaniu rewizji wnioskodawcy nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości, ujęte w - przytoczone w sentencji niniejszej uchwały - pytanie prawne. Rozporządzenia testamentowe nie wyczerpują nawet całego majątku ruchomego, a w takiej sytuacji bez ustalenia składu i wartości poszczególnych przedmiotów majątkowych wymienionych w testamencie oraz całego spadku nie jest możliwe określenie udziałów, w jakich spadkobiercy zostali powołani do spadku (art. 961 k.p.c.).Przy rozważaniu sposobu rozpatrywania przedstawionego zagadnienia prawnego należy uwzględnić, że spółdzielcze prawo do lokalu jest prawnym majątkiem. Prawo to powstaje na skutek i z chwilą wydania przez spółdzielnię mieszkaniową odpowiedniego przydziału (art. 135 § 2 i 147 § 2 ustawy o spółdzielniach z 1961 r., art. 217 § 3 pr. spółdz.). Przedmioty majątkowe nabyte przed zawarciem małżeństwa przez jedno z małżonków wchodzą w skład majątku odrębnego tego małżonka (art. 33 pkt 1 k.r.o.). Prowadzi to do wniosku, że lokatorskie prawo do lokalu, uzyskane przez jedno z małżonków w drodze przydziału wydanego na jego rzecz przed powstaniem wspólności ustawowej, należy wyłącznie do tego małżonka.Przekształcenie lokatorskiego prawa na własnościowe prawo do lokalu następuje również w drodze przydziału wydanego przez spółdzielnię mieszkaniową. Powstanie takiego prawa zostało uwarunkowane od wniesienia przez członka wymaganego wkładu budowlanego (art. 147 § 2 i art. 148 ustawy o spółdzielniach z 1961 r., art. 219 pr. spółdz.), a taki wkład (odpowiada całości kosztów budowy lokalu) wielokrotnie przewyższa uiszczony uprzednio - na lokatorskie prawo - wkład mieszkaniowy (odpowiada części kosztów budowy). Uzyskanie w takim trybie własnościowego prawa do lokalu ma - w porównaniu do dotychczasowego lokatorskiego prawa (niezbywalnego) - odmienną treść, ponieważ jest już prawem zbywalnym (art. 147 § 1 ustawy o spółdzielniach z 1961 r., art. 223 pr. spółdz.). Mimo że pośrednio wypływa ono z posiadanego dotąd przez członka spółdzielni mieszkaniowej lokatorskiego prawa do lokalu, jest zatem jakościowo nowym prawem do tego samego lokalu mieszkalnego. Skoro tak, własnościowe prawo do lokalu, uzyskane w czasie trwania małżeństwa na skutek przekształcenia lokatorskiego prawa stanowiącego przedmiot majątku odrębnego jednego z małżonków, może - mimo wydania przydziału na rzecz tego małżonka - wejść w skład majątku wspólnego obojga małżonków.Własnościowe prawo uzyskane na skutek przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu jest - jak powiedziano - prawem treściowo nowym. O tym, czy to prawo wejdzie w skład majątku wspólnego małżonków, czy też - jak dotychczasowe lokatorskie - stanowić będzie przedmiot majątku odrębnego jednego z małżonków, rozstrzygają reguły ogólne, ustalone w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r. III CZP 1/74 (OSNCP 1975, z. 3, poz. 37).Z wytycznych (teza I) zaś wynika, że jeśli małżonek uiścił wkład budowlany ze środków majątku wspólnego małżonków (np. zaoszczędzonych zarobków ulokowanych na jego imię na książeczce PKO), to własnościowe prawo do lokalu przydzielone temu małżonkowi w czasie trwania małżeństwa na zaspokojenie potrzeb rodziny wejdzie w skład majątku wspólnego obojga małżonków. Jeżeli małżonek sfinansował wkład budowlany ze środków jego majątku odrębnego, to znów nie można przejść do porządku nad tym, że między wysokością tego wkładu a rynkową wartością uzyskanego zbywalnego prawa do lokalu zachodzi poważna różnica: mieszkanie przedstawia znacznie wyższą wartość niż suma wkładu wniesionego przez małżonka. Interes społeczny więc przemawia za tym, żeby uzyskany - w takiej sytuacji - przyrost wartości wkładu budowlanego został zaliczony na dobro rodziny. Temu celowi zaś służy instytucja ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej. Wyłączone jest tu - w konsekwencji - działanie zasady surogacji, o której mowa w art. 33 pkt 3 k.r.o. Przytoczone argumenty bowiem prowadzą do wniosku, że własnościowe prawo do lokalu przydzielone na skutek przekształcenia lokatorskiego prawa należącego do jednego z małżonków temu małżonkowi na zaspokojenie potrzeb rodziny wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków również w sytuacji, gdy wkład budowlany został sfinansowany ze środków należących do jego odrębnego majątku. Taki wkład stanowić będzie nakład z majątku odrębnego na majątek wspólny obojga małżonków.Przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnął więc Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).