III UZP 38/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Szczurzewski. Sędziowie SN: S. Szymańska (sprawozdawca), K. Michaluk.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, w sprawie z wniosku Marty G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w C. o rentę rodzinną po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie postanowieniem z dnia 17 lipca 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy organ rentowy może żądać na podstawie przepisów art. 106 i nast. ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267) zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń od osoby, która została wskazana na podstawie art. 84 ust. 3 podanej ustawy przez uprawnionego do świadczeń jako osoba, której należy wypłacać świadczenia w czasie pobytu uprawnionego za granicą, w sytuacji gdy świadczenie to było nienależne dla uprawnionego, jednakże o braku prawa do pobierania świadczenia był pouczony tylko uprawniony. Nie była zaś nigdy pouczona osoba wskazana, która jednak otrzymała następnie od uprawnionego pobrane kwoty w drodze darowizny?"powziął następującą uchwałę:Jeżeli osoba, która została wskazana przez uprawnionego do świadczenia do wypłaty świadczenia w czasie jego pobytu za granicą, nie była pouczona przez organ rentowy ani poinformowana przez uprawnionego o braku prawa do ich pobierania, organ rentowy może żądać od niej na podstawie art. 106 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wypadku świadomego wprowadzenia go w błąd przez tę osobę.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu prawnego:Decyzją z dnia 14 kwietnia 1982 r. Oddział ZUS w C. przyznał Aleksandrze B. rentę rodzinną po mężu od dnia 16 grudnia 1981 r. w kwocie 2.954 zł, do której następnie przysługiwały rekompensaty. W punkcie 12 pouczenia dołączonego do decyzji zaznaczono, że w celu ustalenia właściwej wysokości wypłacanych świadczeń należy zawiadomić Oddział m.in. o wyjeździe za granicę.W dniu 30 listopada 1982 r. z-ca kierownika Wydziału ZUS sporządził notatkę o treści: "Aleksandra B. do rąk Marty G., ul. (...), G.". Od dnia 20 września 1982 r. do stycznia 1985 r. Oddział ZUS wypłacał rentę Aleksandrze B.W dniu 28 stycznia 1985 r. organ rentowy zwrócił się do Marty G. o informację, czy Aleksandra B. nadal przebywa za granicą oraz poinformował ją, że prawo do pobierania renty Aleksandry B. miała tylko do września 1982 r.W tym samym dniu organ rentowy zwrócił się także do WUSW o informację, kiedy Aleksandra B. otrzymała paszport na przekroczenie granicy, oraz o podanie daty jej powrotu. W piśmie z dnia 1 lutego 1985 r. WUSW poinformował organ rentowy, iż Aleksandra B. wyjechała na pobyt stały do (...) w 1982 r. i otrzymała paszport konsularny ważny do dnia 5 kwietnia 1988 r.Decyzją z dnia 10 lutego 1985 r. organ rentowy wstrzymał dalszą wypłatę renty oraz zobowiązał Martę G. do zwrotu nienależnie pobranej kwoty 240.416 zł, tj. renty Aleksandry B. za okres od dnia 1 września 1982 r. do dnia 30 stycznia 1985 r.Od decyzji tej Marta G. odwołała się do Rady Nadzorczej Oddziału ZUS, wywodząc, że pobierała rentę za swą krewną, nie otrzymała od organu rentowego żadnego pouczenia o tym, kiedy świadczenie jest nienależne, nie składała przed organem rentowym żadnych oświadczeń, pobrane zaś pieniądze Aleksandra B. "podarowała jej".Rada Nadzorcza orzeczeniem z dnia 2 kwietnia 1985 r. zatwierdziła decyzję Oddziału ZUS.W odwołaniu od tego orzeczenia, wniesionego do Sądu, Marta G. powołała się na przytoczoną wyżej argumentację. Zdaniem jej, decyzja Oddziału ZUS i orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału powinny ulec zmianie.Sąd Wojewódzki w Częstochowie - Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał, że w sprawie zachodzą poważne wątpliwości prawne, które sformułował w sposób przedstawiony w zagadnieniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne wymaga dokonania wykładni art. 106 ust. 1 i 2 w związku z art. 84 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267). W szczególności dotyczy to określenia "osoba" użytego w art. 106 ust. 1. Stosownie bowiem do tego przepisu osoba, która pobrała nienależne jej świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu.Określenie "osoba" nie zostało wyjaśnione w art. 5 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników stanowiącym słowniczek do tej ustawy. W art. 5 (pkt 4 i 5) natomiast wyjaśniono określenie emeryt i rencista przez podanie, że słowo "emeryt" oznacza osobę mającą ustalone prawo do emerytury, słowo zaś "rencista" osobę mającą ustalone prawo do renty.Użyte zatem w art. 106 ust. 1 określenie "osoba" obejmuje swym zasięgiem podmiotowym także inne osoby, poza emerytem i rencistą. Gdyby ustawodawca miał zamiar ograniczyć obowiązek zwrotu nienależnie pobranych kwot świadczeń wyłącznie do emerytów i rencistów, to niewątpliwie użyłby w tym przepisie określeń "emeryt" i "rencista". Przy wykładni określenia "osoba" pomocne jest porównanie przepisu art. 106 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników z art. 80 ust. 1 i 4 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.). W tym ostatnim przepisie rozróżniono określenia "rencista" (ust. 1) oraz "osoba" (ust. 4). Określenie "osoba" oczywiście było szersze niż "rencista". Potwierdza to stanowisko, że użyte w art. 106 ust. 1 ustawy o z.e.p. określenie "osoba" obejmuje także inne osoby pobierające świadczenia, tj. osoby, którym świadczenia są wypłacane, a nie tylko emerytów i rencistów. Dlatego nie można przypisywać użytemu w art. 106 ust. 1 ustawy o z.e.p. wyrażeniu "nienależne jej" (osoba, która pobrała nienależne jej świadczenie) takiego znaczenia, że może chodzić tylko o osobę uprawnioną do świadczenia. Gdyby bowiem chodziło tylko o takie osoby, tj. uprawnione do świadczenia, a więc emerytów i rencistów, niezrozumiałe byłoby użycie przez ustawodawcę określenia "osoba" zamiast "emeryt" i "rencista", a to z uwagi na wyjaśnienie zawarte w art. 5 pkt 4 i 5 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników.Określenie "osoba pobierająca świadczenie" nie pokrywa się więc pojęciowo z osobą uprawnioną do świadczenia, o czym świadczy także art. 102 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o z.e.p., traktujący o wstrzymaniu wypłaty świadczenia. W przepisie tym podano, że wypłatę świadczeń wstrzymuje się, jeżeli osoba pobierająca świadczenie mimo pouczenia lub żądania organu rentowego nie przedstawi dowodów stwierdzających dalsze istnienie prawa do świadczeń (ust. 1 pkt 2). Wstrzymanie wypłaty następuje także, gdy osoba uprawniona do świadczeń nie podda się badaniom lekarskim bez uzasadnionych przyczyn, mimo wezwania organu rentowego (ust. 1 pkt 3).Dlatego przy wykładni art. 106 ust. 1 ustawy o z.e.p. nie można zacieśniać określenia "osoba" tylko do osób mających ustalone prawo do świadczeń emerytalno-rentowych, tj. emerytów i rencistów. Wypływa z tego wniosek, że w rozumieniu tego przepisu za osobę pobierającą świadczenie (osoba, która pobrała świadczenie) należy uznać także osobę, która została na podstawie art. 84 ust. 4 ustawy o z.e.p. wskazana przez uprawnionego do świadczenia do wypłaty świadczenia na czas pobytu jego za granicą. Prowadzi to jednak do wniosku, że organ rentowy może żądać od takiej osoby zwrotu tylko nienależnie pobranych świadczeń.Jakie świadczenia uważa się za nienależnie pobrane, wyjaśnia art. 106 ust. 2 ustawy o z.e.p. Stosownie do tego przepisu za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się:1) świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania,2) świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych wypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie.W świetle tego przepisu więc należy przyjąć, że osoba wskazana przez uprawnionego do pobierania świadczenia na czas jego pobytu za granicą obowiązana jest do zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli była pouczona przez organ rentowy o braku prawa do ich pobierania. Za równoznaczne z takimi pouczeniami należy przyjąć poinformowanie takiej osoby przez uprawnionego do świadczenia o okolicznościach powodujących ustanie prawa do pobierania świadczenia.Natomiast, jeżeli organ rentowy nie pouczył takiej osoby o okolicznościach powodujących ustanie prawa do pobierania świadczenia, jak również nie była ona poinformowana o tym przez uprawnionego do świadczenia, organ rentowy może żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń tylko w razie świadomego wprowadzenia w błąd przez tę osobę. Do przyjęcia dalej idącej odpowiedzialności takiej osoby brak jest podstawy w art. 106 ust. 2 ustawy o z.e.p., który należy wykładać łącznie z ust. 1 tego przepisu.Za przedstawionym wyżej rozumieniem art. 106 ust. 1 i 2 ustawy o z.e.p. przemawiają także względy społeczne. Tak rozumiany przepis chroni dostatecznie osoby uczciwe, które swym postępowaniem nie spowodowały wypłaty nienależnych świadczeń. Organowi rentowemu zaś daje podstawę do dochodzenia w tym trybie (bez potrzeby występowania z roszczeniem w procesie cywilnym) zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń od osób nieuczciwych, które świadomie pobierały świadczenia, mimo braku prawa do ich pobierania.Taka wykładnia art. 106 ust. 1 i 2 ustawy o z.e.p. uwzględnia ochronę funduszy społecznych przed ich nieuzasadnionym uszczupleniem, bez jednoczesnego obciążenia obowiązkiem zwrotu pobranych kwot osób uczciwych.Powyższe argumenty uzasadniały więc podjęcie uchwały o treści podanej w sentencji.