UZP 19/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Myślicki (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Michaluk, S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Józefa H. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w N. S. o zwrot nadpłaty po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 31 marca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy organ rentowy może dochodzić zwrotu nadpłaconego świadczenia w trybie określonym w dziale VI rozdziału 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników (Dz. U. Nr 40, poz, 267 ze zm.), jeżeli wypłaty nienależnych kwot dokonał mimo zaistnienia okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, o której to okoliczności mógł powziąć wiadomość z akt rentowych osoby pobierającej świadczenie?"podjął następującą uchwałę:Organ rentowy może dochodzić zwrotu nadpłaconych świadczeń w trybie określonym w art. 106 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) także wtedy, gdy wypłaty dokonał mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń, o których mógł powziąć wiadomość na podstawie akt rentowych - jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 29 stycznia 1987 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w N. S. wstrzymał z dniem 1 listopada 1986 r. wypłatę dodatku rodzinnego do renty inwalidzkiej pobieranej przez wnioskodawcę Józefa H., ur. 14 marca 1921 r., ponieważ jego córka Teresa z dniem 1 maja 1985 r. ukończyła 16 lat, a wnioskodawca nie przedstawił zaświadczenia o kontynuowaniu przez nią nauki. Jednocześnie powołując się na art. 106 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) organ rentowy zobowiązał wnioskodawcę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od dnia 1 maja 1985 r. do dnia 30 października 1986 r., w kwocie 23.400 zł, która podlega potrąceniu w ustalonych decyzją ratach miesięcznych. O okolicznościach bowiem powodujących ustanie prawa do świadczeń wnioskodawca był pouczony. Na tle tego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wystąpił do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie w trybie art. 391 § 1 k.p.c. pytania prawnego wymienionego w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Mający zastosowanie w niniejszej sprawie art. 106 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin postanawia, że za kwoty nienależnie pobranych świadczeń (w rozumieniu ust. 1 tego artykułu) uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wykładnia gramatyczna tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim określenia: "ustanie" lub "zawieszenie" prawa do świadczeń albo "wstrzymanie" ich wypłaty wiążą się przedmiotowo z odpowiednimi instytucjonalnie rozwiązaniami ujętymi w treści samej ustawy.Z "ustaniem" prawa do świadczeń (art. 87 ustawy) wiąże się sytuacja, w której odpada którykolwiek z warunków wymaganych przez ustawę do uzyskania tego prawa, jak np. w sprawie będącej przedmiotem pytania prawnego wnioskodawca nie przedstawił zaświadczenia ze szkoły o kontynuowaniu przez córkę nauki, wobec tego odpadła możliwość pobierania nadal dodatku rodzinnego do renty inwalidzkiej. Prawo do świadczeń ustaje także w razie śmierci uprawnionego. Z "zawieszeniem" prawa do świadczeń związane są okoliczności wymienione w art. 81 (i dalszych) ustawy w razie: 1) "wykonywania zatrudnienia lub osiągania dochodów z innych źródeł, 2) korzystania ze świadczeń z funduszów publicznych, 3) wyjazdu za granicę, 4) pozbawienia wolności"."Wstrzymanie" wypłaty świadczeń następuje w przypadkach określonych w art. 102 ust. 1 ustawy, jeżeli: 1) powstaną okoliczności uzasadniające zawieszenie prawa do świadczeń lub ustanie tego prawa, 2) osoba pobierająca świadczenia mimo pouczenia lub żądania organu rentowego nie przedstawi dowodów stwierdzających istnienie prawa do świadczeń, 3) osoba uprawniona do świadczeń nie podda się badaniom lekarskim bez uzasadnionych przyczyn mimo wezwania organu rentowego, 4) okaże się, że prawo do świadczeń nie istniało, 5) świadczenia nie mogą być doręczone z przyczyn niezależnych od organu rentowego. Okoliczności, które przedmiotowo nie są objęte ustawowym określeniem: "ustania" lub "zawieszenia" prawa do świadczeń albo "wstrzymania" ich wypłaty, wykraczają poza dyspozycję art. 106 ust. 2 pkt 1 ustawy. Podobnie też inne przypadki, które nie zostały wymienione w art. 106 ust. 2 pkt 2 ustawy, a zatem nie związane z przyznaniem lub wypłaceniem świadczeń na podstawie nieprawdziwych zeznań albo dokumentów lub nie związane z innymi przypadkami świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenia, nie stanowią nienależnie pobranych świadczeń w rozumieniu art. 106 ust. 2 pkt 2 ustawy. Sytuację nie związaną z art. 106 ust. 1 i 2 miała na uwadze uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1984 r. III UZP 20/84 (OSNCP 1985, z. 1, poz. 3), jak też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1985 r. II URN 98/85 (OSNCP 1986, z. 4, poz. 59). W obu tych przypadkach wskazano jako właściwą drogą procesu cywilnego, ponieważ przedmiotem dochodzenia ze strony organu rentowego była nadpłata świadczeń emerytalno-rentowych spowodowana "błędnym" obliczeniem ich wysokości z przyczyny leżącej po stronie organu rentowego, a nie osoby pobierającej świadczenie, jak tego wymaga art. 106 ust. 2 pkt 2 ustawy.Podniesiona w uzasadnieniu pytania prawnego okoliczność, że organ rentowy dokonywał wypłat nienależnych kwot, mimo że o sytuacji powodującej ustanie prawa do dodatku rodzinnego, tj. o ukończeniu przez dziecko 16 lat życia i braku zaświadczenia o uczęszczaniu do szkoły wiedział z akt rentowych - nie pozbawia organu rentowego możliwości dochodzenia zwrotu nadpłaty świadczenia, ponieważ związanego z tym faktem ograniczenia art. 106 ust. 2 pkt 1 ustawy nie przewiduje. Przesłanką natomiast warunkującą dochodzenie na tych zasadach zwrotu nadpłaconych świadczeń jest wynikający z art. 106 ust. 2 pkt 1 ustawy obowiązek organu rentowego uprzedniego pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Z przedstawionych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.