III CZP 53/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik (sprawozdawca). Sędziowie SN: G. Bieniek, K. Kołakowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wity P. z udziałem Ryszarda P. o podział majątku wspólnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 23 lipca 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wspólne prawo najmu mieszkania, wynikające z decyzji administracyjnej, może być przedmiotem podziału majątku wspólnego po rozwodzie oraz czy jest dopuszczalne w tym postępowaniu przyznanie tego prawa jednemu z małżonków i orzeczenie eksmisji drugiego z małżonków?"podjął następującą uchwałę:W postępowaniu o podział majątku wspólnego, prowadzonym po rozwodzie, sąd nie może objąć podziałem wchodzącego w skład tego majątku prawa najmu, nabytego przez byłych małżonków na podstawie administracyjnej decyzji o przydziale.Uzasadnienie faktyczneWątpliwości Sądu Wojewódzkiego dotyczą zakresu możliwego stosowania przepisu art. 58 § 2 zdanie trzecie k.r.o. Małżonkowie wspólnie zajmowali lokal mieszkalny, nabyty na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale. W toku procesu rozwodowego żadne z nich nie wystąpiło z wnioskiem o definitywne orzeczenie o ich wspólnym mieszkaniu. Po uprawomocnieniu się wyroku orzekającego rozwód małżeństwa, wnioskodawczyni złożyła wniosek o przyznanie jej w drodze podziału majątku dorobkowego "wyłącznych uprawnień" do tego mieszkania. Powołując się na brak drogi sądowej odrzucił Sąd Rejonowy jej wniosek. Przy rozpoznawaniu zażalenia wnioskodawczyni dla Sądu Wojewódzkiego powstało - przytoczone w sentencji - zagadnienie prawne.Rozważając sposób rozstrzygnięcia przedstawionego pytania prawnego trzeba stwierdzić, że prawo do lokalu zajmowanego przez małżonków jest ich wspólnym prawem majątkowym. Nie jest więc kwestionowany pogląd, że stanowi ono przedmiot majątku wspólnego obojga małżonków (art. 32 k.r.o.). W orzecznictwie przy tym wyjaśniono, że art. 9 ust. 3 prawa lokalowego, według którego małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby przydział lokalu pozostającego w dyspozycji terenowego organu administracji państwowej nastąpił na rzecz jednego z nich, nie utworzył jakiejś nowej wspólności. Zerwanie wspólnoty najmu nie następuje przez sam fakt orzeczenia rozwodu. Objęciu prawa najmu podziałem majątku wspólnego sprzeciwia się jednak jego natura prawna. Do wynajmującego należy wskazanie przedmiotu najmu i dóbr osoby najemcy i na "podział" przedmiotu najmu niezbędna jest jego zgoda. Oznacza to, iż tam, gdzie organ administracyjny przejął uprawnienia i obowiązki wynajmującego (art. 22, 31 prawo lokalowe), nie sąd, lecz ten organ w drodze decyzji może dokonać podziału wspólności najmu. Toteż w uchwale z dnia 31 sierpnia 1974 r. III CZP 6/74 (OSNCP 1975, z. 4, poz. 51) ustalił Sąd Najwyższy zasadę prawną, według której w postępowaniu o podział majątku wspólnego (art. 566 i 567 k.p.c.) sąd nie może objąć podziałem wchodzącego w skład tego majątku prawa najmu, nabytego przez małżonków na podstawie decyzji administracyjnych o przydziale.Zasada ta nie obowiązuje w takim zakresie, w jakim szczególne przepisy przekazały następnie do właściwości sądu orzekanie o nabytym w tej drodze wspólnym mieszkaniu małżonków. Taką szczególną normę prawną zawiera § 2 art. 58, wprowadzony do k.r.o. ustawą z dnia 13 grudnia 1975 r. o zmianie ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 45, poz. 234). Przepis ten w - interesującym tu - zdaniu trzecim stanowi, że na zgodny wniosek stron sąd może w wyroku orzekającym rozwód orzec również o podziale wspólnego mieszkania albo przyznać mieszkanie jednemu z małżonków, jeżeli drugi małżonek wyrazi zgodę na jego opuszczenie bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, jeśli podział bądź przyznanie jednemu z małżonków jest możliwe. Orzeczenie sądu konstytuuje tu zatem definitywnie dwa stosunki najmu albo automatycznie prowadzi do pozbawienia drugiego z małżonków przymiotu najemcy. W wytycznych z dnia 13 stycznia 1978 r. III CZP 30/77 (OSNCP 1978, z. 3, poz. 39) zaś Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przepisy art. 58 § 1 k.r.o. poddają w zakresie w nich wskazanym kognicji sądu orzekającego o rozwodzie wspólne mieszkanie rozwodzących się małżonków również wtedy, gdy najem wynika z administracyjnej decyzji o przydziale. Treść rozstrzygnięcia sądu więc i tu nie została uwarunkowana od zgody właściciela domu oraz od zgody organu, który wydał decyzję o przydziale (teza II).Z mocy szczególnego unormowania zdania trzeciego § 2 art. 58 k.r.o. uzyskał sąd kompetencje do orzekania o podziale wspólnego mieszkania albo o przyznaniu tego mieszkania jednemu z małżonków - w wyroku orzekającym rozwód ich małżeństwa. Brak jest już jednak szczególnej podstawy prawnej, z której by wypływało umocowanie sądu do orzekania o wspólnym mieszkaniu po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego, w toku postępowania o podział majątku wspólnego byłych małżonków. Tak daleko idącej kognicji sądu nie można też wyprowadzić z przepisów bardziej ogólnych. Wyjątkowy charakter zdania trzeciego § 2 art. 58 k.r.o., sformułowanego w oderwaniu od podziału majątku wspólnego, sprzeciwia się znów odwoływaniu się - po orzeczeniu rozwodu - do kompetencji, o której w nim mowa, przy wykorzystaniu wykładni rozszerzającej. Wnioskowanie zaś z przeciwieństwa tego przepisu przemawia za poglądem, że nie można - nawet w zakresie w nim określonym (istnienie uzgodnień) - uznać za dopuszczalne orzekania sądowego poza wyrokiem rozwodowym o wspólnym mieszkaniu, nabytym przez byłych małżonków na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale. Brak tu jakiejś luki w prawie (orz. SN z dnia 26 września 1969 r., OSNCP 1970, z. 6, poz. 97). Szczególny charakter zdania trzeciego § 2 art. 58 k.r.o. nie pozwala - wbrew odmiennej sugestii Sądu Wojewódzkiego - na sięganie do analogii i uznanie, że w toku postępowania o podział majątku wspólnego, prowadzonego po orzeczeniu rozwodu, sąd jest władny do dokonania podziału wspólnego mieszkania byłych małżonków (przyznania go jednemu z nich), jeżeli zachodzą przesłanki wyszczególnione w tym przepisie. Po orzeczeniu rozwodu obowiązuje więc - w braku szczególnej podstawy prawnej rozszerzającej tu kompetencje sądu - powołana już zasada prawna, w myśl której w postępowaniu o podział majątku wspólnego (art. 566 i 567 k.p.c.) sąd nie może objąć podziałem wchodzącego w skład tego majątku prawa najmu, nabytego przez małżonków na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale.Z tych względów przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).