II CZ 143/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Łysakowski. Sędziowie: SN A. Gola (sprawozdawca), SW J. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa Aleksandra S. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Dzielnicowemu W.S. w W. o ustalenie prawa na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 30 lipca 1985 r. :postanowił oddalić zażalenie.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 30 lipca 1985 r. Sąd Wojewódzki we Wrocławiu odrzucił pozew, w którym powód, Aleksander S., wskazując jako pozwanego Skarb Państwa - Urząd Dzielnicowy W.S. w W., wnosił o ustalenie, że posiada prawo do zaliczenia na poczet ceny kupna mieszkania - mienie pozostawione przez jego rodziców Józefa i Katarzynę S. na terenie wsi B. pow. Z. (obecnie ZSRR), a mianowicie gospodarstwo rolne o pow. 10 ha wraz z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi oraz inwentarzem. Według twierdzeń powoda władze administracyjne nie chcą uznać jego uprawnienia - potwierdzonego zeznaniami świadków - do zaliczenia opisanego mienia na poczet ceny kupna mieszkania, motywując odmowę tym, że zaliczenie dopuszczalne jest tylko w wypadku posiadania opisu mienia pozostawionego za granicą. Sąd Wojewódzki, odrzucając pozew, stanął na stanowisku, że do rozstrzygnięcia spraw w związku z nabyciem uprawnień do zaliczenia na poczet ceny kupna mieszkania (i innych składników mienia) ekwiwalentu za mienie pozostawione za granicą właściwe są organy administracyjne, a tym samym sprawy te zostały wyłączone z drogi sądowej. Podniósł też, że żądanie ustalenia, iż dana osoba utraciła mienie pozostałe poza granicami Państwa, sprowadzałoby się w istocie rzeczy do ustalenia faktu, co naruszałoby przepis art. 189 k.p.c.W zażaleniu powód wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Już w uchwale z dnia 5 września 1972 r. III CZP 80/71 (OSPiKA 1973, poz. 181) wyrażony został pogląd prawny, że powództwo przeciwko Skarbowi Państwa o ustalenie, że powód pozostawił na terenie ZSRR mienie nieruchome, jest niedopuszczalne. Uznano bowiem, że wydane na podstawie zawartego w art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.) upoważnienia dla Rady Ministrów rozporządzenie z dnia 18 maja 1970 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 118) przewiduje w § 5 ust. 1 i 2, iż dla rozstrzygnięcia spraw wynikających z uprawnień do uzyskania ekwiwalentu za mienie pozostawione za granicą przewidziane jest postępowanie administracyjne z wyłączeniem drogi sądowej. W uzasadnieniu powołanej uchwały wyrażono też zapatrywanie, że jeżeli chodzi o dokumenty wydane przez organy administracyjne lub sądy stanowiące m.in. podstawę do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą, to z wykładni gramatycznej i logicznej przepisu § 5 rozporządzenia wynika, iż chodzić tu może jedynie o takie dokumenty, które zaistniały już w chwili repatriacji, a więc orzeczenia stwierdzające prawo własności, wyciągi z ksiąg wieczystych, akty notarialne, orzeczenia sądów administracyjnych itp., czyli dokumenty, na podstawie których organ administracji może ustalić fakt pozostawienia za granicą mienia nieruchomego. Podniesiono też, że powództwo o ustalenie faktu nie jest dopuszczalne.Pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w powołanej wyżej uchwale uważać należy za utrwalony. Tym samym też odrzucenie pozwu w sprawie niniejszej było trafne. Sąd bowiem obowiązany jest odrzucić pozew w razie stwierdzenia niedopuszczalności drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.).Dodać należy, że stan prawny wynikający z przepisu art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach i § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 1970 r. w sprawie zaliczania wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na pokrycie opłat z tytułu użytkowania wieczystego terenu i ceny sprzedaży położonych na nim budynków (Dz. U. Nr 13, poz. 118) nie uległ zmianie po wejściu w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99) i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie zaliczania wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub na pokrycie ceny sprzedaży działki budowlanej i położonych na niej budynków (Dz. U. Nr 47, poz. 244) obowiązujących od 1 sierpnia 1985 r. Również ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. przewiduje w art. 88 ust. 1 możliwość zaliczenia na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą, tj. na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, przy czym w ust. 5 tego przepisu zawarte zostało ustawowe upoważnienie do określenia przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia sposobu zaliczania na poczet wspomnianych opłat wartości mienia pozostawionego za granicą oraz sposobu ustalania wartości tego mienia.Korzystając z tego upoważnienia, Rada Ministrów uregulowała te kwestie w cytowanym wyżej rozporządzeniu z dnia 16 września 1985 r. Przepis § 5 ust. 3 rozporządzenia stanowi jednoznacznie, że o zaliczeniu wartości mienia na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości orzeka terenowy organ administracji państwowej o właściwości szczególnej do spraw gospodarki gruntami i wywłaszczania nieruchomości stopnia podstawowego. W postanowieniach § 5 rozporządzenia przewidziano, że osoba ubiegająca się o zaliczenie wartości mienia jest obowiązana przedstawić organowi, do którego zgłosiła wniosek o oddalenie jej w użytkowanie wieczyste lub o sprzedaż gruntu, urzędowy opis mienia lub odpis zaświadczenia odszkodowawczego wydanego przez b. Państwowy Urząd Repatriacyjny. W braku takich dokumentów zaliczenie wartości mienia może nastąpić na podstawie innych dokumentów sporządzonych przed repatriacją i świadczących niewątpliwie o pozostawieniu takiego mienia, a w szczególności orzeczeń sądowych stwierdzających prawo własności, wyciągów z ksiąg wieczystych, aktów notarialnych i decyzji administracyjnych (§ 5 ust. 1 i 2 rozporządzenia).W uregulowaniach tych, a zwłaszcza w sformułowaniach, że ubiegający się o zaliczenie mienia nieruchomego pozostawionego za granicą obowiązany jest przedstawić bądź opis mienia lub odpis zaświadczenia odszkodowawczego wydanego przez b. Państwowy Urząd Repatriacyjny, bądź inne dokumenty sporządzone przed repatriacją, potwierdzone zostało stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w powołanej wyżej uchwale z dnia 5 września 1972 r., że chodzi wyłącznie o dokumenty "zaistniałe już w chwili repatriacji".Wszystko to potwierdza stanowisko, że również pod rządem ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawach o zaliczeniu na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, droga sądowa jest niedopuszczalna. Niedopuszczalne jest też - jako zmierzające do ustaleń faktu - żądanie ustalenia, że powód lub jego poprzednik prawny pozostawił za granicą mienie nieruchome podlegające zaliczeniu na pokrycie tych opłat lub ceny sprzedaży.Z tych przyczyn i na podstawie art. 387 w związku z art. 397 k.p.c. Sąd Najwyższy postanowił jak wyżej.