III CZP 74/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola. Sędziowie SN: T. Bukowski, T. Miłkowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Janiny K. o stwierdzenie nabycia spadku po Romanie K. po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 25 stycznia 1984 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Nowym Sączu, postanowieniem z dnia 6 grudnia 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy osoba trwale niezdolna do pracy, powołana na podstawie testamentu do dziedziczenia spadku jako wyłączny spadkobierca, dziedziczy gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadku z mocy przepisu art. 1065 § 2 w związku z art. 1059 pkt 3 k.c., czy też z uwagi na dyspozycję przepisu art. 1063 k.c. (człon drugi) gospodarstwo to dziedziczą spadkobiercy na zasadach ogólnych?"podjął następującą uchwałę:Osoba trwale niezdolna do pracy, która dziedziczyłaby z ustawy gospodarstwo rolne, może dziedziczyć je na podstawie testamentu jako wyłączny spadkobierca. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Janina K. wystąpiła o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym w dniu 29.VII.1982 r. swym mężu, Romanie K., twierdząc, iż na podstawie testamentu jest jego wyłączną spadkobierczynią.Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po Romanie K. na podstawie testamentu nabyła w całości wnioskodawczyni, jednakże wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne, położone w Z. i w K., nabyli z mocy ustawy wnioskodawczyni Janina K. i syn spadkodawcy Roman K. po połowie. Wymieniony Sąd ustalił, że wnioskodawczyni w chwili otwarcia spadku była trwale niezdolna do pracy, wobec czego na podstawie art. 1063 i art. 1065 § 3 k.c. gospodarstwo rolne dziedziczą spadkobiercy ustawowi, do których należy w połowie wnioskodawczyni, a w połowie syn spadkodawcy.W rewizji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwą wykładnię art. 1065 § 2 w związku z art. 1063 k.c. Zdaniem skarżącej przepisy te dają podstawę do uznania wnioskodawczyni za wyłączną spadkobierczynię, również odnośnie do gospodarstwa rolnego.Przy rozpoznawaniu rewizji Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Dziedziczenie testamentowe gospodarstw rolnych zostało uregulowane przepisami art. 1065 k.c. w brzmieniu nadanym przepisom tego artykułu ustawą z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81). Zgodnie z art. 11 tej ustawy znowelizowane przepisy mają moc obowiązującą odnośnie do spadków otwartych od dnia 6.IV.1982 r. Roman K. zmarł w dniu 29.VII.1982 r., a więc dziedziczenie po nim regulują przepisy k.c. zmienione wymienioną ustawą.Wspomniane przepisy w art. 1065 k.c. wymieniają dwie grupy osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu. Pierwsza z nich to ci, którzy odpowiadają warunkom do nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności, a więc wymienieni w art. 160 § 1 k.c. Są to osoby pracujące w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym oraz osoby posiadające kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego (art. 1065 § 1 k.c.). Dziedziczenie gospodarstwa rolnego z mocy testamentu przez te osoby nie jest uzależnione od tego, czy należą do kręgu spadkobierców ustawowych po danym spadkodawcy.Poza uprawnionymi do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu według art. 1065 § 1 k.c. ustawodawca wymienia jako uprawnionych do takiego dziedziczenia osoby, które dziedziczyłyby z ustawy dane gospodarstwo (art. 1065 § 2 k.c.). Będą tu wchodzić w rachubę osoby, które należą do kręgu spadkobierców ustawowych gospodarstwa rolnego po danym spadkodawcy, choć nie podpadają pod kryteria uprawnionych do dziedziczenia według art. 1065 § 1 k.c. Chodzi tu mianowicie o małoletnich pobierających naukę zawodu lub uczęszczających do szkół oraz o trwale niezdolnych do pracy (art. 1059 pkt 2 i 3 k.c.).Treść art. 1065 § 2 k.c. więc pozwala na przyjęcie, że osoby trwale niezdolne do pracy są uprawnione do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu, skoro według art. 1059 pkt 3 k.c. dziedziczą takie gospodarstwa z ustawy, przy czym ustawodawca nie uzależnia prawa do dziedziczenia przez spadkobiercę testamentowego gospodarstwa rolnego od zakresu dziedziczenia tego gospodarstwa z ustawy, a w szczególności nie przewiduje możliwości dziedziczenia przez taką osobę gospodarstwa rolnego jako całości.Nie ma uzasadnionych podstaw do przyjęcia, że dziedziczeniu testamentowemu gospodarstwa rolnego w całości przez osobę trwale niezdolną do pracy stoi na przeszkodzie przepis art. 1063 k.c., który stanowi, że jeżeli ani małżonek spadkodawcy, ani żaden z jego krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy nie odpowiada warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego albo jeżeli uprawnionymi do dziedziczenia są wyłącznie osoby, które w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy, gospodarstwo to dziedziczą spadkobiercy na zasadach ogólnych.Wymieniony przepis dotyczy wyłącznie dziedziczenia ustawowego. Wynika to ze stosowanej w przepisach spadkowych systematyki polegającej na uregulowaniu w pierwszej kolejności spraw dotyczących dziedziczenia ustawowego, a następnie dziedziczenia testamentowego. Przepisy art. 1059-1064 k.c. dotyczą dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych, a dziedziczenie testamentowe normuje dopiero art. 1065 k.c. Ponadto gdyby przepis art. 1063 (człon drugi) obejmował także dziedziczenie testamentowe, znalazłoby to wyraz w brzmieniu tego przepisu lub w treści przepisu art. 1065 § 2 k.c.Sąd Wojewódzki słusznie podnosi w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, że w razie przyjęcia wyżej przytoczonej wykładni przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych będzie w praktyce dochodzić do przyznania gospodarstw rolnych osobom, które ze względu na stan zdrowia nie są zdolne do osobistego ich prowadzenia. Sytuacje takie rzeczywiście nie są gospodarczo i społecznie pożądane. Nie może to jednak prowadzić do interpretacji przepisów w sposób odbiegający o ich rzeczywistej treści. Znowelizowane przepisy wprowadziły pewne zmiany zmierzające do zmniejszenia ograniczeń praw spadkobierców odnośnie do dziedziczenia gospodarstw rolnych. Znalazło to między innymi wyraz w pominięciu Skarbu Państwa jako spadkobiercy gospodarstwa rolnego w sytuacji, gdy spadkobiercy ustawowi nie odpowiadają szczególnym warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego lub są trwale niezdolni do pracy.Omawiane w niniejszej sprawie zwiększenie swobody testamentowania jest również przejawem zmniejszenia ograniczeń w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych.W tych warunkach Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne w sposób podany w sentencji.