IV PZ 16/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Wasilewski. Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa Syndyka Przedsiębiorstwa Budowy Obiektów Użyteczności Publicznej "B.-K." z siedzibą w S. w upadłości przeciwko Przedsiębiorstwu Budownictwa Przemysłowego Budostal 4 w D.G. o zapłatę na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 19 grudnia 1983 r.postanowił oddalić zażalenie i odstąpić od obciążenia powoda kosztami postępowania zażaleniowego.Uzasadnienie faktyczneSyndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa Budowy Obiektów Użyteczności Publicznej "B.-K." wystąpił z pozwem o zasądzenie od pozwanego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego "Budostal 4" w D.G. 265 482 zł tytułem należności za przekazane odpłatnie budynki.Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 19.XII.1983 r. odrzucił pozew na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym (Dz. U. Nr 34, poz. 183), gdyż obie strony są podmiotami arbitrażowymi, których spór podlega rozpoznaniu, nie są w postępowaniu sądowym, lecz w postępowaniu przed Państwowym Arbitrażem Gospodarczym. Nie ma bowiem znaczenia okoliczność, że powodowe przedsiębiorstwo, będąc w stanie upadłości, reprezentowane jest przez syndyka, który zarządza majątkiem upadłego, skoro przedsiębiorstwo, mimo ogłoszenia jego upadłości, posiada nadal, aż do chwili wykreślenia go z rejestru, osobowość prawną i nie przestaje być podmiotem praw i obowiązków, wykreślenie zaś przedsiębiorstwa z rejestru następuje dopiero po ukończeniu postępowania upadłościowego.Syndyk upadłego przedsiębiorstwa w zażaleniu na powyższe postanowienie domaga się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do merytorycznego rozpoznania. Skarżący, powołując się na art. 59 prawa upadłościowego (Dz. U. z 1934 r. Nr 93, poz. 834), uważa, że stroną sporu nie jest upadłe przedsiębiorstwo, lecz jego syndyk, który jako osoba fizyczna nie jest podmiotem arbitrażowym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie, czy z chwilą ogłoszenia upadłości jednostka gospodarki uspołecznionej traci przedmiotowość arbitrażową, spory zaś prowadzone przez jej syndyka z innymi podmiotami arbitrażowymi podlegają rozpoznaniu w postępowaniu sądowym, nie jest nowe w orzecznictwie sądowym. W powołanym przez Sąd Wojewódzki orzeczeniu z dnia 26.III.1953 r. II C 2891/52 (OSN 1954, z. I, poz. 21, s. 64) Sąd Najwyższy uznał, że spór o prawa majątkowe między spółdzielnią w stanie upadłości z jednej strony a przedsiębiorstwem państwowym z drugiej strony podlega rozpoznaniu w trybie dekretu z dnia 5 sierpnia 1949 r. o państwowym arbitrażu gospodarczym.Uzasadniając powyższe stanowisko, Sąd Najwyższy wskazał, że art. 20, art. 59 i art. 90 prawa upadłościowego z dnia 24 października 1934 r. odbierają upadłemu dłużnikowi prawo do zarządu jego majątkiem, do korzystania z tego majątku i rozporządzania nim, przyznając prawo zarządu tym majątkiem jedynie syndykowi masy upadłości, który też jest wyłącznie uprawniony do pozywania i sam tylko może być pozywany w sprawach tego majątku. Nie znaczy to jednak, aby dłużnik przestał być podmiotem praw i obowiązków w stosunku do takiego majątku objętego masą upadłości.Syndyk, jakkolwiek działa niewątpliwie i w interesie wierzycieli, w stosunku do osób trzecich reprezentuje osobę dłużnika upadłego. Na wypadek umorzenia upadłości w procesach prowadzonych przez syndyka, z wyjątkiem jedynie procesów o uznanie za bezskuteczną czynności dłużnika zdziałanej na szkodę wierzycieli w miejsce syndyka z mocy samego prawa wstępuje dłużnik (art. 221 prawa upadłościowego). W procesie syndyka przeciwko osobie trzeciej o ściągnięcie wierzytelności upadłego dłużnika syndyk dochodzi praw, których podmiotem jest upadły dłużnik, reprezentując dłużnika z mocy przepisów prawa upadłościowego. W wypadku umorzenia postępowania upadłościowego w czasie trwania tego procesu dłużnik wszedłby w miejsce syndyka z mocy tegoż prawa.Właściwość postępowania arbitrażowego zaś zależy od tego, kto jest podmiotem w sporze będącym przedmiotem rozstrzygnięcia, jeżeli chodzi o prawa majątkowe (art. 2 dekretu z dnia 5 sierpnia 1949 r. o państwowym arbitrażu gospodarczym - Dz. U. Nr 46, poz. 340). Podmiotem tym po stronie powodowej jest zatem upadła spółdzielnia, a nie syndyk, który nie występuje we własnym imieniu, lecz w imieniu tej spółdzielni.Od razu po ogłoszeniu upadłości spółdzielnia nie przestała istnieć jako osoba prawna, mogąca być podmiotem praw i obowiązków, choć jej organy nie mogą już zarządzać majątkiem spółdzielni i jej reprezentować. Istnieje ona nadal, aż do wykreślenia z rejestru, co nastąpi dopiero po ukończeniu upadłości (art. 90 ust. 2 ustawy o spółdzielniach - jedn. tekst: Dz. U. z 1950 r. Nr 25, poz. 232).Tak więc proces toczy się między spółdzielnią w stanie upadłości z jednej strony a przedsiębiorstwem państwowym z drugiej i to o prawa majątkowe, a spór taki na zasadzie art. 2 i art. 3 dekretu o państwowym arbitrażu gospodarczym oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 maja 1950 r. (Dz. U. Nr 22, poz. 189) należy do postępowania arbitrażowego, tym samym jest wyłączony spod orzecznictwa sądów powszechnych (art. 5 dekretu o państwowym arbitrażu gospodarczym).Stanowisko powyższe w swym ostatecznym wniosku nie było podważane w piśmiennictwie prawniczym, nie kwestionował go również Państwowy Arbitraż Gospodarczy, czego wyrazem jest między innymi orzeczenie Głównej Komisji Arbitrażowej z dnia 13.II.1963 r. BO 10633/62 (OSPiKA nr 9, poz. 224).Mimo zmienionego stanu prawnego nie straciło ono w zasadzie aktualności w odniesieniu do spółdzielni w upadłości pod rządem art. 136 prawa spółdzielczego (ustawa z dnia 16 września 1982 r. - Dz. U. Nr 30, poz. 210) oraz art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym (Dz. U. Nr 34, poz. 183; zm.: Dz. U. z 1982 r. Nr 31, poz. 214), poza tymi wyjątkowymi sytuacjami, w których przepisy prawa spółdzielczego (np. w art. 179) ustanawiają dla rozstrzygania niektórych sporów spółdzielni drogę procesu sądowego bez względu na to, czy drugą stroną jest podmiot arbitrażowy w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym.Specyfiką zagadnienia występującego w niniejszej sprawie jest to, że nie chodzi o spółdzielnię w stanie upadłości, lecz o przedsiębiorstwo państwowe w stanie upadłości. Ponieważ jednak przepisy ustawy z dnia 29 czerwca 1983 r. o poprawie gospodarki przedsiębiorstwa państwowego oraz o jego upadłości (Dz. U. Nr 36, poz. 165) nie normują w sposób wyraźny interesującej nas kwestii, wobec czego zgodnie z art. 39 tej ustawy stosuje się pomocniczo przepisy prawa upadłościowego z dnia 24 października 1934 r., to stanowisko zajęte w powołanym wyżej orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 26.III.1953 r. II C 2891/52 i przytoczone w nim argumenty należy uznać za odpowiednio aktualne w stosunku do przedsiębiorstwa państwowego w stanie upadłości.Nie stoi temu na przeszkodzie brak w przepisach dotyczących upadłości przedsiębiorstwa państwowego odpowiednika art. 136 prawa spółdzielczego przewidującego wykreślenie przedsiębiorstwa z rejestru przedsiębiorstw dopiero po zakończeniu postępowania upadłościowego, do takiego bowiem samego wniosku dochodzi się w świetle innych przepisów. Skoro ujawnieniu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych podlega postanowienie o ogłoszeniu upadłości przedsiębiorstwa (art. 34 ustawy z dnia 29 czerwca 1983 r. o poprawie gospodarki przedsiębiorstwa państwowego oraz o jego upadłości), w razie zaś umorzenia postępowania upadłościowego wpis dotyczący ogłoszenia upadłości podlega wykreśleniu z rejestru (art. 219 prawa upadłościowego) oraz skoro wykreślenie przedsiębiorstwa z rejestru następuje po zakończeniu likwidacji przedsiębiorstwa (§ 51 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie wykonania ustawy o przedsiębiorstwach państwowych - Dz. U. Nr 31, poz. 170) i w razie zbycia w postępowaniu upadłościowym upadłego przedsiębiorstwa jednostce gospodarki uspołecznionej (art. 36 ust. 7 powołanej wyżej ustawy z dnia 29 czerwca 1983 r. o poprawie gospodarki przedsiębiorstwa państwowego oraz o jego upadłości), to konsekwentnie należy przyjąć, że zakończenie postępowania upadłościowego (art. 195 i art. 216 prawa upadłościowego) musi prowadzić do wykreślenia upadłego przedsiębiorstwa z rejestru przedsiębiorstw.Z tą dopiero chwilą upadłe przedsiębiorstwo traci osobowość prawną, związaną integralnie z wpisem do rejestru przedsiębiorstw (art. 21 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - Dz. U. Nr 24, poz. 122 z późn. zm.), i przestaje być podmiotem praw i obowiązków.Za tym, że syndyk jako zarządca majątku upadłego przedsiębiorstwa reprezentuje je w sporach z osobami trzecimi, nie stanowiąc odrębnego podmiotu praw i obowiązków, przemawia dodatkowo treść art. 33 i art. 38 ustawy o poprawie gospodarki przedsiębiorstwa państwowego oraz o jego upadłości, eksponująca jako podmiot obowiązków upadłe przedsiębiorstwo państwowe, a nie masę upadłości i jej syndyka; zresztą gdyby nawet uważać masę upadłości przedsiębiorstwa państwowego czy spółdzielni za odrębny podmiot prawny reprezentowany przez syndyka, masę tę, jako pochodzącą z jednostek gospodarki uspołecznionej będących podmiotami arbitrażowymi, należy uznać za jakościowo różną od masy upadłościowej jednostek gospodarki nie uspołecznionej.Ogłoszenie upadłości jednostki gospodarki uspołecznionej nie oznacza wyeliminowania jej z reguł prawnych odnoszących się do trybu rozpatrywania sporów tych jednostek wprzęgniętych w system finansowy Państwa. Reasumując powyższe rozważania, Sąd Najwyższy dochodzi do wniosku, że spór o należność przedsiębiorstwa państwowego w upadłości, reprezentowanego przez syndyka przeciwko innemu podmiotowi arbitrażowemu, nie należy - jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej - do drogi sądowej, lecz podlega zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym (Dz. U. Nr 34, poz. 183; zm.: Dz. U. z 1982 r. Nr 31, poz. 214) rozpoznaniu przez ten arbitraż.Takim szczególnym przepisem przewidującym drogę sądową do rozpoznawania sporów przedsiębiorstwa państwowego bez względu na to, że drugą stroną jest podmiot arbitrażowy, jest np. art. 58 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych.Z okoliczności, że przepisy ustawy o przedsiębiorstwach państwowych powołały do rozstrzygania szeregu sporów przedsiębiorstwa państwowego sądy powszechne, nie można jednak wyprowadzać wniosku, że zmieniona została reguła sformułowana w art. 3 ust. 1 ustawy o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym. Przeciwnie, przepisy te określają wyjątki od reguły i jako takie nie mogą być interpretowane rozszerzająco.Zajęte przez Sąd Najwyższy stanowisko nie narusza przepisów o trybie zgłaszania i zaspokajania wierzytelności osób trzecich wobec upadłej jednostki organizacyjnej zawartych w art. 150 i nast. prawa upadłościowego (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29.IX.1967 r. I CR 100/67 - OSNCP 1968, z. 7, poz. 121).Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 387 w związku z art. 397 § 2 k.p.c. oddalił zażalenie powoda, odstępując ze względu na trudną sytuację finansową upadłego przedsiębiorstwa od obciążania go kosztami postępowania zażaleniowego na rzecz strony pozwanej (art. 102 k.p.c.).