III PZP 8/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska. Sędziowie SN: W. Myga (sprawozdawca). Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Mariana P. przeciwko Rejonowi Dróg Publicznych w P. o przywrócenie do pracy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 20 lutego 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy zawiadomienie zarządu związku zawodowego działającego w zakładzie pracy zatrudniającym pracownika o zamiarze rozwiązania umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. z pracownikiem będącym przewodniczącym tego zarządu wyczerpuje tryb konsultacji przewidzianej w § 4 tegoż artykułu w sytuacji nieistnienia nadrzędnej instancji związkowej?2. W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy niewyrażenie zgody przez zarząd związku jest wiążące dla zakładu pracy?"podjął następującą uchwałę:1. W razie braku nadrzędnej instancji związku zawodowego zgodę na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia członkowi zarządu zakładowej organizacji związkowej przewidzianą w art. 52 § 4 k.p. wyraża zarząd tej organizacji związkowej. 2. Odmawia udzielenia odpowiedzi na pytanie drugie. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca był zatrudniony u strony pozwanej w charakterze dozorcy. Na walnym zgromadzeniu członków NSZZ Pracowników Rejonu Dróg Publicznych w P. w dniu 25.III.1983 r. wnioskodawca został wybrany przewodniczącym zarządu zakładowej organizacji związkowej.Pismem z dnia 29.X.1983 r. strona pozwana rozwiązała z wnioskodawcą umowę o pracę bez wypowiedzenia z dniem 3.XI.1983 r. Zakładowa organizacja związkowa działająca w pozwanym zakładzie pracy nie posiada nadrzędnej instancji związkowej. O zamiarze rozwiązania umowy o pracę strona pozwana powiadomiła Zarząd NSZZ Pracowników Rejonu Dróg Publicznych, który na posiedzeniu w dniu 21.X.1983 r. nie wyraził zgody na rozwiązanie umowy o pracę z wnioskodawcą.Terenowa Komisja Odwoławcza, uwzględniając roszczenie wnioskodawcy, przywróciła go do pracy u strony pozwanej.Jedną z przesłanek uwzględnienia roszczenia było niewyrażenie zgody na rozwiązanie umowy o pracę przez zarząd związku zawodowego.Rozpoznając odwołanie strony pozwanej, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, mając wątpliwości w przedmiocie zakresu stosowania art. 52 § 4 k.p. w sytuacji, gdy brak jest jednostki nadrzędnej nad zakładową organizacją związkową.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 52 § 4 k.p. brzmi następująco:"Rozwiązanie umowy o pracę z członkiem rady zakładowej lub delegatem związkowym wymaga uprzedniej zgody bezpośrednio nadrzędnej instancji związkowej".Dotychczasowa wykładnia językowa powołanego przepisu prowadziła do wniosku, że rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika jest dopuszczalne tylko w przypadku uprzedniego wyrażenia zgody przez bezpośrednio nadrzędną nad radą zakładową instancję związkową. Rozwiązanie umowy o pracę z przyczyn określonych w art. 52 § 1 k.p. z członkiem rady zakładowej w sytuacji, gdy bezpośrednio nadrzędna instancja związku zawodowego nie wyraziła zgody na rozwiązanie umowy o pracę, jest sprzeczne z prawem i uzasadnia roszczenia pracownika określone w art. 56 i art. 57 § 2 k.p.W przypadku rozwiązania umowy o pracę z naruszeniem art. 52 § 4 k.p. terenowa komisja odwoławcza lub okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych tylko w wyjątkowych przypadkach może oddalić roszczenia pracownika, jeśli ich uwzględnienie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 8 k.p.). Podstawą prawną oddalenia roszczeń pracownika w tych przypadkach nie może być art. 62 k.p., który mając charakter klauzuli generalnej, nie ma zastosowania w przypadku rozwiązania umowy o pracę z naruszenia trybu określonego w art. 52 § 4 k.p.Powyższa wykładnia art. 52 § 4 k.p. nie budziła wątpliwości w okresie, gdy występowała jednolita struktura związków zawodowych, w której każda zakładowa organizacja związku zawodowego posiadała "bezpośrednią" instancję nadrzędną.Na gruncie przepisów ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 32, poz. 216 ze zm.) struktura organizacyjna związków zawodowych uległa poważnej zmianie w porównaniu z 1974 r., w którym uchwalono kodeks pracy. Poczynając od dnia 1.I.1983 r., rozpoczęły działalność organizacje związkowe tylko na szczeblu zakładu pracy (art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych). Od dnia 21.IV.1983 r. powstała możliwość tworzenia związków zawodowych na szczeblu ponadzakładowym na podstawie przepisów uchwały Rady Państwa z dnia 12 kwietnia 1983 r. w sprawie zasad i sposobu tworzenia ogólnokrajowych organizacji związkowych (Dz. U. Nr 21, poz. 92), wydanej zgodnie z delegacją zawartą w art. 53 ust. 4 ustawy o związkach zawodowych. Uchwała Rady Państwa z dnia 12 kwietnia 1983 r. przewiduje możliwość utworzenia ogólnokrajowej organizacji związkowej, jako jednej organizacji związkowej (§ 1 ust. 1), lub ogólnokrajowej organizacji związkowej, jako zrzeszenia dotychczas działających zakładowych organizacji związkowych (§ 1 ust. 2).W przypadku określonym w § 1 ust. 1 uchwały Rady Państwa z dnia 12 kwietnia 1983 r. powstaje jedna organizacja związków zawodowych o charakterze ogólnokrajowym (§ 4 ust. 2 i ust. 3), posiadająca odpowiednio rozbudowaną strukturę organizacyjną pionową, w której zakładowa organizacja związkowa usytuowana jest na najniższym szczeblu i podlega bezpośrednio wyższej komórce organizacyjnej związku. Taką strukturę organizacyjną posiada np. Związek Nauczycielstwa Polskiego. W takiej strukturze organizacyjnej związku zawodowego nad zakładową organizacją działa "nadrzędna instancja związkowa" w rozumieniu art. 52 § 4 k.p., która to instancja jest uprawniona do wyrażenia zgody na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika będącego członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej.Odmiennie przedstawia się sytuacja w przypadku utworzenia ogólnokrajowej organizacji związkowej na podstawie § 1 ust. 2 powołanej uchwały Rady Państwa. Tworzy się bowiem zrzeszenie zakładowych organizacji związkowych (federację), w której to strukturze zakładowe organizacje związkowe nie tracą swojej osobowości prawnej i w stosunku do których zrzeszenie nie jest instancją nadrzędną w rozumieniu art. 52 § 2 k.p., chyba że w statucie tej federacji zostaną zastrzeżone jej uprawnienia jako instancji nadrzędnej w zakresie indywidualnych spraw pracowniczych (art. 50 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych - Dz. U. Nr 32, poz. 216).Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że nie posiadają nadrzędnej instancji związkowej zarówno te zakładowe organizacje związków zawodowych, które nie weszły w skład jakichkolwiek federacji związkowych, jak i te, które weszły w skład ogólnokrajowych organizacji związkowych utworzonych jako zrzeszenie zakładowych organizacji związkowych (§ 1 ust. 2 uchwały Rady Państwa z dnia 12 kwietnia 1983 r.).Powracając do problemu sprecyzowanego w pytaniu prawnym, można - przy zastosowaniu wykładni gramatycznej - uznać, że tryb uregulowany w art. 52 § 4 k.p. nie będzie miał zastosowania do członków zarządu zakładowej organizacji związkowej, która nie posiada nadrzędnej instancji związkowej, brak jest bowiem podmiotu, który mógłby wyrazić zgodę na rozwiązanie umowy o pracę. W konsekwencji zamiar rozwiązania umowy o pracę na podstawie art. 52 § 1 k.p. podlegałby konsultacji w granicach zakreślonych w art. 52 § 3 k.p.Pogląd taki jest jednak błędny. W związku z powyższym poglądem w obecnie istniejącej strukturze związków zawodowych przepis art. 52 § 4 k.p. nie mógłby mieć zastosowania w przeważającej liczbie zakładowych organizacji związkowych. Jest bowiem niedostosowany do istniejącej struktury związków i wymaga zmiany. Z tego samego względu poprzestanie na wykładni językowej nie rozwiązuje problemu i dlatego należy zastosować wykładnię celowościową i funkcjonalną.W celu umożliwienia działaczom organów zakładowych organizacji związkowych swobodnego realizowania zadań statutowych ustawodawca zwiększył ochronę trwałości ich stosunku pracy, wprowadzając zakaz rozwiązania z nimi umowy o pracę za wypowiedzeniem (art. 39 pkt 1 k.p.), oraz uzależnił rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z ich winy od zgody nadrzędnej instancji związkowej. Jeżeli zakładowa organizacja związkowa prowadzi swoją działalność i w związku z prowadzeniem tej działalności członkowie zarządu zakładowej organizacji związkowej mogą wejść w konflikt z kierownictwem zakładu pracy, brak racjonalnych przesłanek do zniesienia przysługującej im zwiększonej ochrony przed rozwiązaniem umowy o pracę na podstawie art. 52 § 1 k.p. Ponadto nie mogą oni być w gorszej sytuacji prawnej niż członkowie zarządów zakładowych organizacji związkowych, które weszły w skład ogólnokrajowych organizacji związkowych utworzonych na podstawie § 1 ust. 1 uchwały Rady Państwa z dnia 12 kwietnia 1983 r.Wydaje się przeto konieczne wyrażenie poglądu, że także w sytuacji, gdy zakładowa organizacja związkowa nie posiada nadrzędnej instancji związkowej, rozwiązanie umowy o pracę na podstawie art. 52 § 1 k.p. może nastąpić po wyrażeniu zgody przez odpowiedni organ związku zawodowego, którym w omawianym przypadku może być tylko zarząd zakładowej organizacji związkowej, brak jest bowiem innego "odpowiedniego" organu związkowego. Takie stanowisko umożliwia zachowanie celu i funkcji przepisu art. 52 § 4 k.p., które legły u podstaw jego uchwalenia.Przyjęta wykładnia art. 52 § 4 k.p. może być podważana.Można wysuwać tezę, że ze względu na szczególne stosunki panujące między członkami zarządu zakładowej organizacji związkowej zarząd nie wyraził zgody na natychmiastowe zwolnienie swego członka.Pogląd taki nie wydaje się jednak trafny. Należy przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, uwzględniając wysokie wyrobienie ludzi pracy, że w przypadku np. drastycznego naruszenia dyscypliny pracy zarządy zakładowych organizacji związkowych nie będą chroniły swoich członków. Wyrazem tego zaufania jest przepis art. 6 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.), w którym od zgody rady pracowniczej uzależniono rozwiązanie umowy o pracę z jej członkiem nawet za wypowiedzeniem, którego przesłanki są mniej ostre niż przy rozwiązaniu umowy o pracę na zasadzie art. 52 § 1 k.p.Nie można jednak wykluczyć, że członek zarządu zakładowej organizacji związkowej, co do którego zakład pracy złożył wniosek o rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z jego winy, może wywierać wpływ na decyzję zarządu zakładowej organizacji związkowej. Dlatego zarząd po wysłuchaniu zainteresowanego powinien podejmować uchwałę pod jego nieobecność.Może się jednak zdarzyć, że zarząd zakładowej organizacji związkowej odmówi wyrażenia zgody na rozwiązanie umowy o pracę z członkiem tego zarządu ze względów subiektywnych, a kierownik zakładu pracy rozwiąże umowę o pracę bez wypowiedzenia. W takim razie organy, rozstrzygając ewentualny spór, powinny rozważyć, czy powyższa odmowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.).Z powyższych względów udzielono odpowiedzi na pytanie prawne sformułowanej w pkt 1 uchwały.Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi na pytanie drugie, istota zagadnienia bowiem tkwi w tym, jaki organ może wyrazić zgodę w trybie art. 52 § 4 k.p., gdy brak jest nadrzędnej instancji związkowej nad zakładową organizacją związkową. Skutki odmowy wyrażenia zgody są identyczne, gdy czyni to nadrzędna instancja związkowa lub zarząd zakładowej organizacji związkowej, i zostały wyjaśnione w Wytycznych Sądu Najwyższego z dnia 19.V.1978 r. (OSNCP z 1978 r. z. 8, poz. 127), w których stwierdzono, że zgoda nadrzędnej instancji związkowej jest obligatoryjna, stanowcza i musi być uprzednia.