III PZP 10/84

Uzasadnienie faktyczneJest niesporne, że mąż wnioskodawczyni Edward K. był zatrudniony w pozwanej Kopalni, jako górnik w okresie od 4 października 1958 r. do 11 kwietnia 1979 r. W dniu 25 stycznia 1979 r. złożył wniosek o przyznanie mu górniczej renty inwalidzkiej z innych przyczyn niż wypadek przy pracy względnie choroba zawodowa. Z dniem 12 kwietnia 1979 r. przyznano mu górniczą rentę inwalidzką II grupy inwalidów z innych przyczyn niż wypadek przy pracy względnie choroba zawodowa i rentę taką pobierał do chwili zgonu. W dniu 1 lutego 1983 r. E.K. zmarł.W dniu 3 maja 1983 r. żona zmarłego, Karolina K. złożyła do Zakładowej Komisji Rozjemczej przy Kopalni Węgla Kamiennego wniosek o zobowiązanie pozwanej Kopalni do wypłacenia jej kwoty 120.000 zł tytułem odszkodowania twierdząc, że śmierć jej męża miała związek z chorobą zawodową, która została ujawniona po zgonie męża.Zakładowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 20 maja 1983 r. sygn. akt 13/83 wniosek uwzględniła z następującym uzasadnieniem:Po zgonie E.K. wyniki badań anatomopatologicznych stwierdziły pylicę krzemowo-węglową płuc guzkową i węzłów chłonnych wnęk płuc. Na tej podstawie Państwowy Wojewódzki Inspektorat Sanitarny decyzją z dnia 13 kwietnia 1983 r. stwierdził chorobę zawodową. Wobec powyższego Komisja stwierdza, że w przypadku tym roszczenie jest zasadne, gdyż z chwilą przejścia ob. E.K. na rentę moc obowiązującą miały przepisy z dnia 12 czerwca 1975 r. Wnioskodawczyni należy się jednorazowe odszkodowanie w myśl art. 12 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. (Dz. U. z 1975 r. Nr 20, poz. 105). Komisja podziela pogląd, że w przypadku tym nastąpił poważny błąd w orzeczeniu komisji lekarskiej.W związku z odwołaniem pozwanej Kopalni, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Tekst jednolity: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) przewiduje szereg świadczeń dla osób w ustawie tej wymienionych. M.in. w myśl art. 18 "pracownikowi, który wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej został zaliczony do jednej z grup inwalidów, przysługuje renta inwalidzka". Renta ta jest świadczeniem przysługującym wyłącznie pracownikowi, a nie członkom rodziny pracownika. Sam tylko pracownik może podjąć decyzję, czy chce skorzystać z tego uprawnienia, w szczególności zaś czy chce uzyskać "status" inwalidy w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową i korzystać z renty inwalidzkiej, przewidzianej w powołanej wyżej ustawie. Członkowie rodziny pracownika nie mogą go - w tym zakresie - wyręczyć. Podjęcie przez pracownika stosownej decyzji zależy od całego szeregu różnych czynników. Nie jest oczywiste, że w każdym przypadku w interesie pracownika leży uzyskanie tego rodzaju "statusu" i tego rodzaju renty inwalidzkiej. Pracownik może cenić sobie wyżej np. pozostanie samemu w niepewności co do istoty schorzenia, na które cierpi lub pozostawienie w tajemnicy przed otoczeniem określonego swego schorzenia lub ułomności i nie korzystać ze świadczeń z tym schorzeniem lub ułomnością związanych - zwłaszcza jeżeli ma, płynące z innych źródeł, dostateczne zabezpieczenie materialne. Stanowisko pracownika - w tym przedmiocie - ustawodawca szanuje, stanowiąc w art. 35 cyt. ustawy, co następuje:1)świadczenia przyznaje się na wniosek pracownika, a w razie śmierci pracownika lub rencisty - na wniosek członków rodziny uprawnionych do tych świadczeń.2)wniosek może zgłosić w imieniu uprawnionego również jego pełnomocnik lub przedstawiciel związku zawodowego.Ze sformułowania tego wynika m.in., że jeżeli pracownik względnie jego pełnomocnik lub przedstawiciel związku zawodowego, za życia pracownika, nie wystąpił z żądaniem przyznania pracownikowi renty inwalidzkiej przewidzianej w ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) - bez względu na motywy tego zaniechania - po śmierci pracownika nie jest możliwe nadanie zmarłemu przymiotu "rencisty pobierającego rentę inwalidzką na podstawie tej ustawy". Sam tylko pracownik (ewentualnie jego przedstawiciel ustawowy) za życia pracownika może ukształtować jego pozycję w ten sposób.Odszkodowanie przewidziane w art. 12 cyt. ustawy - w odróżnieniu od renty inwalidzkiej - jest świadczeniem przysługującym nie pracownikowi, lecz bezpośrednio członkowi rodziny pracownika. Jest to świadczenie pochodne do sytuacji prawnej, w jakiej zmarły znajdował się w chwili śmierci i ściśle z tą sytuacją związane. Przysługuje ono tylko członkom rodziny zmarłego pracownika lub "rencisty pobierającego rentę inwalidzką na podstawie tej ustawy". Członkowie rodziny zmarłego mogą na podstawie art. 35 z uprawnienia tego skorzystać, bądź nie. Decyzja w tym przedmiocie - zależy tylko od nich. Nie mogą jednak swojej sytuacji polepszyć wychodząc poza hipotezę art. 12. Jeżeli więc zmarły w dacie śmierci ani nie był pracownikiem, ani nie był "rencistą pobierającym rentę inwalidzką na podstawie tej ustawy", nie mogą uzyskać odszkodowania, o jakim mowa w art. 12, choćby nawet wykazali, że zmarły mógłby za życia uzyskać "status" rencisty pobierającego rentę inwalidzką na podstawie rozważanej ustawy.Zaznaczyć przy tym należy, że sformułowania art. 12 rozważanej ustawy nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że użyte w tym przepisie wyrażenie "pracownik" oznacza osobę pozostającą w chwili zgonu w stosunku pracy w rozumieniu przepisów kodeksu pracy. Wprawdzie w niektórych innych aktach normatywnych i w niektórych układach zbiorowych pracy wyrażenia "pracownik" używa się niekiedy również w szerszym znaczeniu, obejmującym także byłych pracowników, gdy chodzi jednak o przepis art. 12 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. takie szerokie rozumienie tego wyrażenia nie jest możliwe z uwagi na równoczesne przeciwstawienie "pracownikowi" - "rencisty pobierającego rentę inwalidzką na podstawie tej ustawy", a więc osoby, która wprawdzie była pracownikiem, ale w chwili zgonu pracownikiem już nie jest. W owym szerszym znaczeniu zaś wyrażenie "pracownik" obejmowałoby również taką osobę, co w tym zestawieniu - wskazuje wystarczająco wyraźnie na to, że ustawodawca takiego znaczenia temu wyrażeniu nie nadał. Z tego więc również względu członkowie rodziny byłego pracownika, jeżeli nie był on w chwili swej śmierci "rencistą pobierającym rentę inwalidzką na podstawie tej ustawy", nie mogą swoich roszczeń do odszkodowania wyprowadzać z treści art. 12 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r.W konsekwencji, na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie należało udzielić odpowiedzi - jak w sentencji niniejszej uchwały.Odpowiedź ta nie pozostaje w sprzeczności z treścią wpisanej do księgi zasad prawnych uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1978 r. V PZP 4/78 (OSNCP 1978/10 poz. 173), wedle której: jednorazowe odszkodowanie pieniężne przewidziane dla pracownika w art. 9 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) i przez niego nie pobrane przysługuje - w razie jego śmierci - członkom rodziny wymienionym w art. 12 wskazanej ustawy, chyba że na podstawie tego przepisu przysługuje im jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci pracownika.Przytoczona uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego dotyczy bowiem sytuacji, gdy zmarły pracownik jeszcze za swego życia uzyskał prawo do jednorazowego odszkodowania pieniężnego, przewidzianego w art. 9 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. W niniejszej sprawie zaś sytuacja taka nie występuje.