I PR 4/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Błachowska, W. Myga.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Barbary K., Elżbiety K., Krystyny I. i Zdzisława L. przeciwko Wydziałowi Oświaty i Wychowania Urzędu Miejskiego w S. o ustalenie terminu przeniesienia w stan nieczynny na skutek odwołania strony pozwanej od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 3 sierpnia 1983 r.zmienił zaskarżony wyrok o tyle, iż ustalił, że okres stanu nieczynności, w który przeniesieni zostali z dniem 31.XII.1982 r. wnioskodawcy, nie obejmuje należnych im urlopów wypoczynkowych, poza tym odwołanie strony pozwanej oddalił.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy zatrudnieni byli na podstawie mianowania jako wychowawcy w Domu Dziecka nr 3 w S., który z dniem 31.XII.1982 r. został zlikwidowany. W związku z powyższym Wydział Oświaty i Wychowania Urzędu Miejskiego w S. zaproponował wnioskodawcom przejście do pracy na równorzędne stanowisko w innych placówkach. Wnioskodawcy nie wyrazili na to zgody i wnieśli o przeniesienie w stan nieczynny. Pismami z dnia 27.XII.1982 r., a w stosunku do Elżbiety K. pismem z dnia 28.XII.1982 r., Wydział Oświaty przeniósł wnioskodawców z dniem 31.XII.1982 r. w stan nieczynny nie dłużej niż na 6 miesięcy, zawiadamiając ich jednocześnie o udzieleniu w okresie do dnia 11.II.1983 r. urlopu za rok 1983, Elżbietę K. zaś także o udzieleniu zaległej części urlopu za rok 1982, łącznie w okresie do dnia 25.II.1983 r.We wniosku do Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy w Sopocie wnioskodawcy zakwestionowali zgodność udzielenia im urlopu w okresie stanu nieczynności z przepisem art. 20 Karty Nauczyciela i domagali się ustalenia terminu pozostawania przez nich w stanie nieczynnym, począwszy od ukończenia udzielonego im urlopu.Ze względu na poważne wątpliwości prawne Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy przedstawiła sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, który przejąwszy ją do rozpoznania wyroku z dnia 3.VIII.1983 r. ustalił, że wnioskodawcy zostali przeniesieni w stan nieczynny po wykorzystaniu w 1983 r. urlopów wypoczynkowych, tj. Barbara K., Krystyna I. i Zdzisław L. na okres od dnia 11.II.1983 r. do dnia 11.VIII.1983 r., a Elżbieta K. od dnia 25.II.1983 r. do dnia 25.VIII.1983 r.Okręgowy Sąd Pracy uznał, że w świetle przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19) w okresie nieczynności nie można udzielić nauczycielowi urlopu, w myśl bowiem art. 20 ust. 1 tej ustawy w sytuacji w tym przepisie określonej organ nadzorujący szkołę ma obowiązek na wniosek nauczyciela przenieść go w stan nieczynności, który nie może trwać dłużej niż 6 miesięcy, lub rozwiązać z nim stosunek pracy, wypłacając mu odprawę w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela w razie upływu sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym stosunek pracy mianowanego nauczyciela wygasa z mocy prawa, a w takim wypadku nauczycielowi przysługuje ekwiwalent za nie wykorzystany urlop stosownie do art. 66 ust. 2 Karty Nauczyciela. Z zestawienia tych przepisów wynika, że niezależnie od sześciomiesięcznej odprawy należy się nauczycielowi ekwiwalent za urlop, a zatem ma on prawo do urlopu wypoczynkowego niezależnie od sześciomiesięcznego stanu nieczynnego. Odmienna interpretacja prowadziłaby do pozbawienia nauczyciela w stanie nieczynnym jednego z wyżej wymienionych uprawnień.Dodatkowym argumentem przemawiającym za przyjętą wykładnią jest różnica w wysokości wynagrodzenia wypłacanego w stanie nieczynnym, ograniczonego do wynagrodzenia podstawowego, a wyższego wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczenia wynagrodzenia za urlop i ekwiwalentu za urlop stosownie do art. 67 Karty Nauczyciela.Z powyższych względów udzielenie wnioskodawcom urlopu w okresie stanu nieczynnego było nieprawidłowe i przedwczesne. Ponieważ jednak Wydział Oświaty udzielił wnioskodawcom urlopu w naturze i wypłacił im stosowne wynagrodzenie, a przenosząc ich w stan nieczynny nie sprecyzował długości jego okresu, Okręgowy Sąd Pracy uznał, że wnioskodawcy zostali przeniesieni w stan nieczynny dopiero po wykorzystaniu urlopów, czemu dał wyraz w sentencji wyroku.W odwołaniu od tego wyroku strona pozwana domaga się jego uchylenia i oddalenia żądań wnioskodawców bądź zmiany zaskarżonego wyroku i ustalenia, że wnioskodawcy zostali przeniesieni w stan nieczynny z dniem 31.XII.1982 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wbrew stanowisku strony pozwanej, wyrażonemu w odwołaniu, możliwość udzielenia mianowanemu nauczycielowi urlopu w okresie stanu nieczynnego nie wynika z przepisu art. 20 ust. 2 Karty Nauczyciela. Przepis ten stanowi, że nauczyciel pozostający w stanie nieczynnym zachowuje prawo do wynagrodzenia zasadniczego oraz do innych świadczeń pracowniczych. Jeżeli nawet uznać, że mianem innych świadczeń pracowniczych objęto urlop wypoczynkowy, to przepis ten przesądza o prawie do urlopu nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym, a nie o czasie, w jakim urlop powinien być wykorzystany.Również z faktu, że okres stanu nieczynnego ma charakter okresu minimalnego, gdyż nie może przekraczać 6 miesięcy, nie można, jak to czyni strona pozwana, wyprowadzać wniosku o możliwości udzielania nauczycielowi urlopu w okresie tego stanu. Z treści art. 20 Karty Nauczyciela wynika, że okres stanu nieczynnego może być krótszy niż 6 miesięcy w dwóch wypadkach: w razie powstania możliwości zatrudnienia nauczyciela w tej samej szkole na tym samym stanowisku, wówczas bowiem organ nadzorujący obowiązany jest zatrudnić nieczynnego nauczyciela, a ten podjąć pracę pod rygorem wygaśnięcia stosunku pracy z dniem odmowy podjęcia pracy (art. 20 ust. 3); w razie wyrażenia zgody przez nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym na przeniesienie na inne stanowisko w tej samej szkole lub do innej szkoły w tej samej lub innej miejscowości na takie samo lub inne stanowisko (argument z art. 20 ust. 1). Ponadto okres ten będzie krótszy niż 6 miesięcy w razie zgodnego z prawem rozwiązania stosunku pracy przed jego upływem (np. w drodze porozumienia stron przewidzianego w art. 23 ust. 6 Karty Nauczyciela). Gdy jednak tego rodzaju sytuacje nie zachodzą, nauczyciel ma prawo w warunkach określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela do sześciomiesięcznego stanu nieczynnego, gdyż dopiero z upływem tego okresu stosunek pracy wygasa (art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela). Udzielenie nauczycielowi w tym czasie urlopu powodowałoby nie przewidziane w Karcie Nauczyciela skrócenie okresu stanu nieczynności.Trafne jest zatem stanowisko Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, że w okresie przewidzianego w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela stanu nieczynnego nie można nauczycielowi udzielić urlopu wypoczynkowego. Odrębność obu wymienionych uprawnień Okręgowy Sąd przekonująco uzasadnił, zwłaszcza tym, że gdy nauczyciel w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela nie złoży wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, organ nadzorujący rozwiązuje z nim stosunek pracy, wypłacając mu - niezależnie od ekwiwalentu za nie wykorzystany urlop należnego z mocy art. 66 ust. 2 Karty Nauczyciela - odprawę w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego, a więc takiego samego, jakie uzyskuje nauczyciel w okresie stanu nieczynnego. Żadne racje prawne i społeczne nie przemawiają za tym, aby w razie rozwiązania stosunku pracy nauczyciel miał znaleźć się w lepszej sytuacji niż w razie korzystania ze stanu nieczynnego, co nastąpiłoby w razie udzielenia mu w okresie tego stanu urlopu.Ze stanowiskiem przyjętym przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przemawiają również względy związane z przepisami dotyczącymi czasu wykorzystania urlopu przez nauczycieli. Czas ten, jak również wymiar urlopu, jest u nauczycieli zróżnicowany.Według art. 64 ust. 1 Karty Nauczyciela nauczycielowi zatrudnionemu w szkole, w której organizacja pracy przewiduje ferie, przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze odpowiadającym okresowi ferii i w czasie ich trwania. Wprawdzie w art. 66 ust. 1 Karty Nauczyciela wśród przypadków uzasadniających prawo nauczyciela do urlopu uzupełniającego z powodu niewykorzystania urlopu w całości lub części w okresie ferii szkolnych nie wymieniono stanu nieczynnego, tylko niezdolność do pracy wywołaną chorobą lub odosobnieniem w związku z chorobą zakaźną, urlop macierzyński, odbywanie ćwiczeń wojskowych albo krótkotrwałe przeszkolenie wojskowe, jednakże z tej okoliczności nie wynika jeszcze, że nauczyciel będący w stanie nieczynności obowiązany jest wykorzystać urlop w czasie przypadających na ten okres ferii szkolnych; skoro wymienione w tym przepisie przypadki nie prowadzą do ustalenia stosunku pracy, co z reguły występuje w wyniku stanu nieczynnego. Okres stanu nieczynnego mógłby zresztą nie przypaść (przynajmniej w znacznej swej części) na okres ferii (np. rozpoczynający się dnia 1 grudnia) i wówczas nauczyciel otrzymałby w chwili wygaśnięcia stosunku pracy z upływem sześciomiesięcznego okresu stanu nieczynnego ekwiwalent za nie wykorzystaną część urlopu, którego pozbawiony byłby nauczyciel przeniesiony w stan nieczynny w okresie obejmującym czas ferii szkolnych, gdyby uznać, że w stanie nieczynnym wykorzystuje on urlop. Takie różnicowanie nauczycieli w zależności od tego, w jakim okresie nastąpiło przeniesienie w stan nieczynny, byłoby niekonsekwentne i niezrozumiałe.Jeżeli chodzi o nauczycieli zatrudnionych w szkołach, w których nie są przewidziane ferie szkolne, to przysługuje im prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze 6 tygodni w czasie ustalonym w planie urlopów (art. 64 ust. 3 Karty Nauczyciela). Przepis art. 66 ust. 1 Karty Nauczyciela nie ma do nich zastosowania, gdyż odnosi się do nauczycieli korzystających z urlopu w czasie ferii szkolnych. Z mocy art. 98 ust. 1 Karty Nauczyciela stosuje się do nich natomiast art. 165 k.p., który stanowi, że jeżeli pracownik nie może rozpocząć urlopu w ustalonym terminie z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy, które zostały podane w tym przepisie jedynie przykładowo, zakład pracy obowiązany jest przesunąć urlop na termin późniejszy. Do przyczyn takich zaliczyć można także stan nieczynny nauczyciela, z tym zastrzeżeniem, że w sytuacji, gdy doprowadził on do wygaśnięcia stosunku pracy, nie może już wchodzić w rachubę przesunięcie terminu wykorzystania urlopu, lecz wypłata ekwiwalentu za nie wykorzystany urlop stosownie do art. 66 ust. 2 Karty Nauczyciela.Z wymiaru urlopu wnioskodawców i czasu jego udzielenia wynika, że nie korzystali oni z urlopów feryjnych, lecz z urlopów zwykłych przewidzianych w art. 66 ust. 3 Karty Nauczyciela. Ze względu jednak na wspólność zagadnienia i potrzebę jego jednolitej wykładni rozważono je w odniesieniu do obu kategorii nauczycieli.Za stanowiskiem przyjętym przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i akceptowanym przez Sąd Najwyższy opowiedział się także prokurator.Przy tym kierunku wykładni mogą powstać pewne komplikacje w razie podjęcia przez nauczyciela pracy w szkole przed wyczerpaniem maksymalnego okresu stanu nieczynnego. Nie dochodzi wówczas do wygaśnięcia stosunku pracy i wypłaty ekwiwalentu za urlop. Domaganie się w tej sytuacji urlopu po podjęciu pracy niezależnie od wykorzystania okresu nieczynności należy uznać z punktu widzenia słuszności za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Uzasadnione byłoby natomiast wyrównanie wynagrodzenia za ten okres do wysokości należnej za okres urlopu.Mimo niepodzielenia stanowiska strony pozwanej o możliwości udzielenia nauczycielom urlopu w okresie stanu nieczynnego trafny jest zarzut dotyczący wadliwego ustalenia początku tego okresu w zaskarżonym wyroku. Został on jednoznacznie ustalony od dnia 31.XII.1982 r. i brak było podstaw prawnych do jego przesunięcia. Udzielenie w tym okresie urlopu jest bezskuteczne, nie może więc powodować przesunięcia początku okresu stanu nieczynnego. Natomiast wnioskodawcy po ustaniu stosunku pracy, co nastąpi z dniem 30.VI.1983 r., mogą się domagać ekwiwalentu za nie wykorzystany urlop po uwzględnieniu nadpłaty wynagrodzenia, jaka nastąpiła na ich rzecz wskutek udzielenia im urlopu w okresie stanu nieczynnego. Ponieważ z treści wniosków złożonych do Terenowej Komisji Odwoławczej wynikało, że wnioskodawcom chodzi przede wszystkim o ustalenie, że urlopu nie zalicza się do okresu stanu nieczynnego, a ustalenie to nie wykracza poza granice dalej idących żądań sformułowanych we wnioskach, Sąd Najwyższy na podstawie art. 74 § 2 w związku z art. 62 i art. 61 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych zmienił zaskarżony wyrok, ustalając, że okres stanu nieczynnego, do którego przeniesieni zostali wnioskodawcy z dniem 31.XII.1982 r., nie obejmuje należnych im urlopów, poza tym odwołanie strony pozwanej oddalił.