III PZP 26/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, W. Myga.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, J. Szewczyka, w sprawie Krzysztofa S. i innych przeciwko Państwowej Stadninie Koni w M. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 12 czerwca 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy dojazd z miejsca zamieszkania zakładowym środkiem lokomocji do miejsca wykonywania pracy poza siedzibą Zakładu Remonotowo-Budowlanego Państwowej Stadniny Koni wykonującego usługi na rzecz całego wielozakładowego przedsiębiorstwa jest podróżą służbową w rozumieniu przepisu § 1 ust. 2 uchwały nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1973 r. w sprawie diet i innych należności za czas podróży służbowych na obszarze kraju (tekst jednolity: M.P. z 1981 r. Nr 14, poz. 106)?"powziął następującą uchwałę:W zakresie unormowanym art. 7 ust. 3 układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. nie ma zastosowania § 1 ust. 2 uchwały nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1973 r. w sprawie diet i innych należności za czas podróży służbowych na obszarze kraju (tekst jednolity: M.P. z 1981 r. Nr 14, poz. 106). Natomiast na warunkach przewidzianych w art. 7 ust. 3 tegoż układu zbiorowego pracy pracownikom zakładu remontowo-budowlanego wchodzącego na prawach zakładu w skład wielozakładowego państwowego przedsiębiorstwa rolnego wykonującym pracę w obrębie tego przedsiębiorstwa, ale poza siedzibą zakładu, w którym pracownicy są zatrudnieni, należą się diety, choćby pracownicy byli przewożeni z miejsca zamieszkania do miejsca wykonywania pracy i z powrotem zakładowym środkiem lokomocji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi na przedstawione przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu, a przytoczone w sentencji niniejszej uchwały zagadnienie prawne, zważył, co następuje:Przedmiotem sporu w sprawie objętej pytaniem prawnym jest wynagrodzenie i diety za czas podróży służbowych dochodzonych przez pracowników Zakładu Remontowo-Budowlanego wchodzącego na prawach zakładu w skład pozwanego wielozakładowego przedsiębiorstwa Państwowa Stadnina Koni w M. Siedzibą Zakładu Remontowo-Budowlanego są K. Pracownicy tego Zakładu wykonują pracę we wszystkich zakładach (w liczbie 9) wchodzących w skład przedsiębiorstwa. Do pracy w tych zakładach dowożeni są zakładowym środkiem lokomocji z miejsca zamieszkania, które w odniesieniu do większości wnioskodawców znajduje się poza K. Wnioskodawcy uważają te wyjazdy za podróż służbową, którą w myśl art. 4 układu zbiorowego pracy z dnia 24 grudnia 1974 r. dla państwowych przedsiębiorstw rolnych zalicza się do czasu pracy (a przekracza ona z reguły 8 godzin) i za którą należą się diety zgodnie z art. 7 tego układu. Pozwane przedsiębiorstwo do sierpnia 1982 r. włącznie wypłacało wnioskodawcom zarówno diety, jak i wynagrodzenie za wydłużony czas pracy związany z dojazdami do miejsca wykonywania pracy i z tego miejsca. Obecnie odmawia wypłaty tych należności, gdyż w przedstawionej strukturze przedsiębiorstwa miejscem pracy wnioskodawców jest teren całego przedsiębiorstwa wielozakładowego, czas ich efektywnej pracy nie przekracza norm przewidzianych w art. 129 § 1 k.p., czas zaś przeznaczony na dowiezienie i odwiezienie pracowników do ich stałych miejsc pracy nie podlega wliczeniu do czasu pracy i nie stanowi podróży służbowej.Wątpliwości Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych sformułowane w przedstawionym pytaniu prawnym wiążą się tylko z jednym z roszczeń dochodzonych przez wnioskodawców, mianowicie żądaniem wypłaty diet.Sąd zakłada w przedstawionym pytaniu, że objęte nim zagadnienie należy wyjaśniać na podstawie § 1 ust. 2 uchwały nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1973 r. w sprawie diet i innych należności za czas podróży służbowych na obszarze kraju (jednolity tekst: M.P. z 1981 r. Nr 14, poz. 81 ze zm.).Założenie to oparte na przytoczonym przez Sąd w uzasadnieniu jego pytania piśmie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 25 listopada 1982 r. nr WP-I-10/2/82 nie jest prawidłowe.Strony sporu w niniejszej sprawie obowiązuje wspomniany na wstępie układ zbiorowy pracy z dnia 24 grudnia 1974 r. dla państwowych przedsiębiorstw rolnych. Zgodnie z zasadą wynikającą w drodze argumentacji a contrario z art. 239 k.p. postanowienia układu zbiorowego pracy mogą być korzystniejsze dla pracowników niż przepisy ustawowe lub wydane przez Radę Ministrów. W takiej sytuacji źródłem uprawnień pracowniczych są postanowienia układu zbiorowego pracy.Oto § 7 ust. 3 u.z.p. dla państwowych przedsiębiorstw rolnych reguluje sprawę diet z tytułu wykonywania przez pracowników wielozakładowego przedsiębiorstwa delegowanych do pracy w obrębie tego przedsiębiorstwa, ale poza teren zakładu, stanowiącego stałe miejsce zatrudnienia pracownika. Przepis ten ma następujące brzmienie: "Pracownicy stali przedsiębiorstwa wielozakładowego delegowani do pracy w obrębie tego przedsiębiorstwa, ale poza teren zakładu stanowiącego stałe miejsce zatrudnienia pracownika, a także pracownicy gospodarstw rybackich delegowani do pracy w obrębie przedsiębiorstwa otrzymują diety, o ile to miejsce pracy jest odległe co najmniej o 20 km od wymienionego zakładu lub czas pobytu przekracza 8 godzin (...)".Przepis ten odnosi się również do wnioskodawców, gdyż wykonują pracę na terenie innych zakładów wchodzących w skład pozwanego przedsiębiorstwa. Uregulowanie powyższe w zakresie objętym jego dyspozycją wyprzedza unormowania zawarte w uchwale nr 90 Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1973 r., zwłaszcza że jest korzystniejsze dla pracowników, mianowicie nie wyłącza prawa do diet w razie podróży służbowych w granicach gminy, jak to czyni § 16 ust. 1 uchwały nr 90, i przyznaje diety w razie pracy wykonywanej w odległości co najmniej 20 km od zakładu stanowiącego stałe miejsce zatrudnienia pracownika, choćby czas delegacji był krótszy niż 8 godzin stanowiących niezbędny warunek do uzyskania diety w świetle § 4 ust. 4 pkt 1 uchwały nr 90. Unormowanie zawarte w § 7 ust. 3 u.z.p. nie jest pełne, nie określa np. wysokości diet, wobec czego w zakresie nim nie objętym będą miały zastosowanie przepisy uchwały nr 90, przy czym lukę w unormowaniu wysokości diety w razie wykonywania pracy w odległości co najmniej 20 km od zakładu, lecz trwającej krócej niż 8 godzin, należałoby wypełnić, stosując w drodze analogii najniższą stawkę w wysokości połowy diety przewidzianą w § 4 pkt 1 lit. b uchwały nr 90. Nie mają natomiast zastosowania do pracowników objętych przepisem art. 7 ust. 3 u.z.p. dla państwowych przedsiębiorstw rolnych te przepisy uchwały nr 90, które regulują odmiennie i w sposób mniej korzystny dla pracowników sprawę diet, w tym § 1 ust. 2 uchwały.Powyższego stanu prawnego nie mogło zmienić pismo Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 25 listopada 1982 r. nr WP-I-10/2/82 ustalające, że "od dnia 1 grudnia 1982 r. uprawnienie do diet i innych należności za podróże służbowe, o których mowa w art. 7 ust. 3 układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych, określa się na podstawie ogólnie obowiązujących przepisów o podróżach służbowych", którymi są przepisy rozważanej uchwały nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1973 r. Pisma tego bowiem nie można traktować jako zmiany układu zbiorowego pracy. W świetle art. 240 § 1 k.p. oraz § 14-17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie układów zbiorowych pracy (Dz. U. Nr 47, poz. 288) zmiana taka wymaga współdziałania drugiej strony zawierającej układ, mianowicie związku zawodowego, i to zarówno gdy następuje w drodze porozumienia stron, które układ zawarły, jak i w drodze wypowiedzenia układu bądź niektórych jego postanowień. Wypowiedzenie układu bowiem pociąga za sobą obowiązek ustalenia treści nowego układu, do czasu zaś zawarcia przez strony nowego układu zbiorowego pracy stosuje się postanowienia dotychczasowego układu zbiorowego pracy. Okoliczność, że w dacie wydania powyższego pisma nie działały związki zawodowe, i to nie na podstawie powołanego w nim § 1 zarządzenia nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1981 r. w sprawie zawieszenia działalności związków zawodowych i niektórych organizacji społecznych na czas obowiązywania stanu wojennego, lecz na podstawie art. 52 i art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 32, poz. 216 ze zm.), nie może prowadzić do wniosku, że postanowienia układu zbiorowego pracy mogą być zmieniane w innym trybie, mianowicie jednostronną decyzją Ministra.Nie wyłączone natomiast byłoby korzystniejsze niż w układzie zbiorowym unormowanie określonego świadczenia na podstawie art. 79 k.p. przez Radę Ministrów lub z jej upoważnienia przez resortowego Ministra. Wówczas bowiem przepis układu zbiorowego pracy nie obowiązywałby z mocy art. 239 k.p. Rada Ministrów nie wydała takich przepisów, natomiast w § 16 ust. 2 rozważanej uchwały nr 90 upoważniła Ministra Rolnictwa do określenia w sposób odmienny, niż przewiduje uchwała, zasad przyznawania diet i zwrotu kosztów podróży pracownikom zatrudnionym w państwowych przedsiębiorstwach gospodarki rolnej delegowanym do pracy w obrębie przedsiębiorstwa. Przytoczone pismo Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej trudno traktować jako wydane na podstawie powyższej delegacji - nie tyle dlatego, że się na nią nie powołuje, ile z tej przyczyny, że zawarte w niej upoważnienie dotyczyło odmiennego niż w uchwale nr 90 określenia zasad przyznawania diet i kosztów podróży, tymczasem Minister nakazuje stosować zasady przewidziane w uchwale, co na odcinku unormowanym w art. 7 ust. 3 u.z.p. dla państwowych przedsiębiorstw rolnych prowadzi do zmiany tego przepisu, i to - jak wskazano w poprzednich rozważaniach - na niekorzyść pracowników.W tych warunkach wspomniane pismo Ministra Rolnictwa można traktować tylko jako wskazówkę interpretacyjną, że w kwestiach nie unormowanych w art. 7 ust. 3 układu zbiorowego pracy (np. w zakresie wysokości diet) stosuje się do pracowników nie objętych przepisy uchwały nr 90 Rady Ministrów.Uznanie przez Sąd Najwyższy, że do przedstawionego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zagadnienia nie ma zastosowania § 1 ust. 2 uchwały nr 90 Rady Ministrów, lecz art. 7 ust. 1 u.z.p. dla państwowych przedsiębiorstw rolnych, wymaga wyjaśnienia zgłoszonych wątpliwości na tle tego przepisu.Daje on podstawę do sformułowanej w sentencji odpowiedzi, że w okolicznościach objętych pytaniem prawnym pracownik na warunkach przewidzianych w tym przepisie ma prawo do diet z następujących względów:Użyte w tym przepisie, a odnoszące się do pracowników delegowanych w obrębie przedsiębiorstwa wielozakładowego określenie "poza teren zakładu, stanowiącego stałe miejsce zatrudnienia pracownika" oznacza w każdym razie delegowanie na teren innych zakładów wchodzących w obręb tego przedsiębiorstwa, co ma miejsce w niniejszej sprawie. Teren innego zakładu nie może być uważany za teren zakładu delegującego, chociażby do obowiązków pracowników delegowanych należało - jak w niniejszej sprawie - wykonywanie pracy na obszarze całego przedsiębiorstwa. Okoliczność, że art. 7 ust. 3 u.z.p. dostosowany jest przede wszystkim do wielozakładowych gospodarstw rolnych lub hodowlanych, w których każdy zakład ma swój teren w znaczeniu obszaru należącego do zakładu, nie może prowadzić do wniosku, że w sytuacji nietypowej, mianowicie dotyczącej zakładu remontowo-budowlanego wykonującego prace na obszarze całego przedsiębiorstwa wielozakładowego, obszar ten jest terenem stanowiącego stałe miejsce zatrudnienia pracownika zakładu remontowo-budowlanego. Za teren zakładu remontowo-budowlanego należy natomiast uznać miejscowość stanowiącą siedzibę tego zakładu. Przemawia za tym okoliczność, że również przepis § 1 ust. 2 uchwały nr 90 Rady Ministrów nie pozbawia prawa do diet i kosztów podróży pracowników delegowanych do wykonywania zadań poza siedzibą zakładu pracy, chociażby w myśl na tym odcinku wyraźnej lub dorozumianej umowy miejscem pracy pracownika byłaby nie tylko miejscowość będąca siedzibą zakładu pracy, lecz także większa liczba miejscowości lub określony obszar (np. województwa). Przepis ten bowiem nie łączy pojęcia podróży służbowej z podróżą poza umówione miejsce wykonywania pracy, lecz poza miejscowość stanowiącą siedzibę zakładu pracy. Na tej więc podstawie - według wykładni Ministerstwa Pracy, Płac i Spraw Socjalnych zamieszczonej w biuletynie tegoż Ministerstwa "Służba Pracownicza" nr 4 z 1977 r. str. 12 - przysługują należności z tytułu podróży służbowej pracownikowi, któremu zakład pracy polecił wykonywanie obowiązków służbowych poza stałym miejscem pracy w innej miejscowości niż siedziba zakładu pracy, choćby wykonywanie tych obowiązków miało charakter ciągły (niesporadyczny) i stanowiło normalne wykonywanie umowy o pracę (np. dostawy artykułów spożywczych w granicach określonego rejonu, kontrole, inspekcje itp. czynności wykonywane na określonym terenie działalności danej gospodarki lub danego pracownika). Za taką wykładnią przemawia też treść § 3 ust. 1 uchwały nr 90, z której wynika, że podróż służbowa występuje również, gdy pracownik wykonuje prace stale lub głównie poza "stałym miejsce pracy", którym to określeniem w myśl § 1 ust. 2 tej uchwały nazywana jest miejscowość stanowiąca siedzibę zakładu pracy.Należy zwrócić uwagę, że gdyby inaczej interpretować art. 7 ust. 3 u.z.p. dla państwowych przedsiębiorstw rolnych, to z mocy art. 239 k.p. miałby w sprawie zastosowanie § 1 ust. 2 uchwały nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1973 r. jako zawierający korzystniejszą dla pracownika wykładnię pojęcia podróży służbowej, zwłaszcza że użyte w tym przepisie określenie "zakład pracy", jako pochodzące sprzed wydania kodeksu pracy, należałoby interpretować szerzej, niż to wynika z art. 3 k.p., i objąć nim również zakład, w którym pracownik jest stale zatrudniony, choćby nie był on samodzielnym zakładem pracy w rozumieniu art. 3 k.p., lecz wchodził w skład odpowiadającego warunkom tego przepisu przedsiębiorstwa wielozakładowego. Trudno bowiem przyjąć, aby należności z tytułu podróży służbowej nie przysługiwały pracownikowi zatrudnionemu w nie odpowiadającym wymogom art. 3 k.p. oddziale przedsiębiorstwa do siedziby będącego zakładem pracy w rozumieniu tego przepisu przedsiębiorstwa, nieraz bardzo odległej.Zastosowaniu art. 7 ust. 3 u.z.p. nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że pracownicy przewożeni są z miejsca ich zamieszkania, położonego w innej miejscowości niż siedziba zakładu, do miejsc wykonywania pracy i z powrotem zakładowym środkiem lokomocji. Jako do kwestii nie unormowanej w tym przepisie należy sięgnąć w tym przedmiocie do § 3 uchwały nr 90 Rady Ministrów, pozwalającego w odniesieniu do pracowników zamieszkałych poza miejscowością, w której ma siedzibę zakład pracy, a wykonujących pracę stale lub głównie poza stałym miejscem pracy, czyli poza siedzibą zakładu pracy (patrz § 1 ust. 2 uchwały nr 90) na liczenie w tym wypadku czasu podróży służbowej od chwili wyjazdu z miejscowości zamieszkania do powrotu do tej miejscowości. Wprawdzie § 3 ust. 1 uzależnia tę możliwość od stosownego zastrzeżenia w umowie o pracę, jednakże w sytuacji, gdy do sierpnia 1982 r. włącznie strona pozwana wypłacała wnioskodawcom diety, to można uznać, że w sposób dorozumiany strony takie zastrzeżenie uczyniły. Zresztą w ust. 2 tego paragrafu zastrzeżenie takie nie jest już wymagane, jeżeli w wyniku rozpoczęcia lub zakończenia podróży służbowej w miejscu zamieszkania koszty podróży będą mniejsze, co nie jest wykluczone w niniejszej sprawie.Omawiany przepis zakłada sytuację, gdy pracownicy z miejsca zamieszkania musieliby do siedziby zakładu pracy dojeżdżać, gdyby nie wykonywali pracy w innych miejscowościach. Odpada zatem podniesiony przez stronę pozwaną argument, że diety nie należą się zamieszkałym poza siedzibą zakładu wnioskodawcom, bo do tego zakładu musieliby też dojeżdżać, gdy nie wykonywali pracy w innych miejscowościach. Okoliczność zaś, czy pracownicy przewożeni byli zakładowym środkiem lokomocji, czy też korzystali z publicznego środka lokomocji, podobnie jak w każdej innej podróży służbowej, ma znaczenie tylko dla rozliczenia kosztów przejazdu, nie pozbawia zaś pracowników prawa do diet.Dla prawa do diety nie ma też istotnego znaczenia podniesiona przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych okoliczność, że w myśl § 4 ust. 1 uchwały diety stanowią ekwiwalent pieniężny na pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania w czasie podróży służbowej i kosztów dojazdów miejscowymi środkami lokomocji do dworców i z dworców oraz do miejsca pracy i z tego miejsca lub noclegu. Takie jest założenie diety, ale prawo do niej nie jest uzależnione od poniesienia przez pracownika tych kosztów. Zresztą mogą one istnieć również w sytuacjach objętych pytaniem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych choćby ze względu na brak w miejscowościach wykonywania pracy możliwości spożywania posiłków po takich cenach jak w siedzibie zakładu pracy. Dlatego też przepisy uchwały nr 90 nie przewidują obowiązku wykazywania przez pracownika, że poniósł on w związku z delegacją zwiększone koszty utrzymania, ani też nie dopuszczają w tym przedmiocie przeciwdowodu ze strony zakładu pracy.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił na przedstawione mu pytanie odpowiedzi sformułowanej w sentencji niniejszej uchwały. Za identycznym kierunkiem wykładni opowiedzieli się przedstawiciel Prokuratury Generalnej PRL oraz Wojewódzkiej Rady Federacji Związków Zawodowych Pracowników Rolnictwa, która przystąpiła do sprawy po stronie wnioskodawców.