III CZP 53/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: W. Łysakowski, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnik Urzędu Gminy w L. z uczestnictwem Józefa i Marianny małżonków D. o odłączenie części nieruchomości z księgi wieczystej kw. nr (...) i wpis prawa własności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 21 września 1984 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 29 lutego 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy podstawę wpisu prawa własności nieruchomości w księdze wieczystej stanowi ostateczna decyzja organu administracji państwowej stopnia podstawowego, mocą której zmieniono w trybie art. 155 k.p.a. ostateczną decyzję, poprzednio wydaną przez tenże organ, przejmującą na własność Państwa nieodpłatnie całą nieruchomość rolną bez zabudowań na mocy przepisów art. 45 i 52 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) - w ten sposób, że obecnie przejęto na rzecz Państwa nieodpłatnie jedynie część tej nieruchomości z postanowieniem określonej działki gruntu i zabudowań uprzednim właścicielom przejętej nieruchomości w myśl przepisu art. 57 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268)?"powziął następującą uchwałę:Ostateczna decyzja organu administracji państwowej stopnia podstawowego zmieniająca decyzję tegoż organu w przedmiocie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przekształcająca służebność gruntową rolnika w zakresie niezbędnym do korzystania z budynków określoną w art. 51 ust. 2 powołanej ustawy na prawo własności przewidziane ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) nie stanowi podstawy wpisu własności w księdze wieczystej.Uzasadnienie faktyczneBezspornym w sprawie jest, że Naczelnik Gminy L. decyzją z dnia 3 listopada 1979 r. nr (...) opartą na podstawie art. 45 i 52 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przejął na własność Państwa gospodarstwo rolne o pow. 5,63 ha, bez budynków, położone we wsi K. gmina L., stanowiące własność Marianny i Józefa małżonków D., w zamian za świadczenia przewidziane w tej ustawie. Na podstawie tej decyzji wydzielono dla przekazujących gospodarstwo trzy działki: jedną oznaczoną numerem 170/3 o obszarze 0,11 ha do niezbędnego korzystania z zatrzymanych budynków, określoną w ustawie jako służebność gruntowa związana z własnością zatrzymanych budynków (art. 51 ust. 2 ustawy) oraz dalsze dwie oznaczone numerami 170/4 o pow. 0,08 ha i 175/3 o pow. 0,23 ha przydzielone do bezpłatnego użytkowania (art. 22 ustawy).Po wejściu w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) wprowadzającej zmiany stanu prawnego w zakresie gruntów pod budynkami, polegające na zachowaniu własności działki pod zatrzymanymi budynkami (art. 57 ustawy), Józef i Marianna D. wystąpili z wnioskiem do Naczelnika Gminy o przekształcenie służebności działki na własność działki.Naczelnik Gminy decyzją z dnia 18 marca 1983 r. nr (...) na podstawie art. 155 k.p.a. i art. 57 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) zmienił swoją poprzednią ostateczną decyzję o przekazaniu gospodarstwa z dnia 3 listopada 1978 r. w ten sposób, że działki oznaczone nr 170/3 i 170/4 o łącznym obszarze 0,19 ha małżonkowie D. zachowują na własność. Na podstawie tak zmienionej ostatecznej decyzji Naczelnik Gminy wystąpił z wnioskiem do Państwowego Biura Notarialnego w Toruniu o odłączenie z księgi wieczystej nr (...) działki o pow. 0,19 ha oznaczonej nowym numerem ewidencyjnym nr 170/2 i wpisanie jako właścicieli Józefa i Mariannę małżonków D. w miejsce Skarbu Państwa. Państwowe Biuro Notarialne w Toruniu postanowieniem z dnia 29 sierpnia 1983 r. na podstawie art. 46 prawa o księgach wieczystych odmówiło dokonania wpisu.Sąd Wojewódzki rozpoznający rewizję na to postanowienie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne objęte pytaniem.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawa obowiązująca w chwili przekazania gospodarstwa dozwalała przekazującemu rolnikowi zatrzymać własność budynków, a związek z gruntem zatrzymanych budynków opierał się na konstrukcji ustanowienia ex lege służebności gruntowej w zakresie niezbędnym do korzystania z budynków. Nowa ustawa, tak samo jak poprzednia, dopuszcza możliwość zatrzymania budynków przez przekazujących gospodarstwo Państwu, z tą istotną zmianą, że służebność gruntową związaną z własnością budynków zastąpiono prawem własności do działki pod budynkami. W nowym stanie prawnym brak jest jakichkolwiek unormowań, które by z mocy samego prawa lub na zgodny wniosek stron dozwalały w formie decyzji administracyjnej na przekształcenie stosunków powstałych pod rządem poprzednio obowiązującej ustawy.Z tego wypływa wniosek, że do stosunków powstałych w dacie przekazania gospodarstwa stosuje się przepisy ustawy obowiązujące w dacie tego zdarzenia. Ukształtowane prawo rolnika do budynków i związana z nimi służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z tych budynków istniejące w chwili wejścia w życie ustawy z 1982 r. pozostają w mocy. Decyzja naczelnika gminy o przekazaniu gospodarstwa rolnego Państwu, zarówno pod rządem dawnej jak i obecnej ustawy, wywiera bezpośrednie skutki w dziedzinie prawa cywilnego. Wyrażają się one w tym, że następuje wygaśnięcie prawa własności gospodarstwa rolnego po stronie przekazującego i powstanie tego prawa na rzecz Skarbu Państwa. Ten ostatni podmiot jest uprawniony do korzystania z rzeczy, jak również do rozporządzania nią. Przejęcie gospodarstwa na podstawie decyzji nie oznacza, że w tej formie może nastąpić rozporządzenie rzeczą. W rozważanym wypadku forma decyzji administracyjnej jest zastrzeżona jedynie dla przepływu ziemi z rąk indywidualnego rolnika na rzecz Skarbu Państwa, gdy podstawą tego przepływu jest przekazanie gospodarstwa w zamian za świadczenia emerytalne i inne przewidziane w ustawie na rzecz przekazującego rolnika.Po przekazaniu gospodarstwa na rzecz Skarbu Państwa ostateczną decyzją administracyjną, rozporządzenie tym gospodarstwem lub jego częścią może nastąpić w trybie, formie i na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71 ze zm.) bądź na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 27, poz. 216 ze zm.), bądź też w trybie art. 41 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.).Przytoczone źródła prawne regulujące rozporządzenie składnikami mienia ogólnonarodowego na rzecz osób fizycznych zastrzegają formę aktu notarialnego. W rozważanej sprawie nastąpiło także rozporządzenie bez właściwej podstawy materialnoprawnej, z naruszeniem przepisów o formie czynności. Dlatego Państwowe Biuro Notarialne było uprawnione do wydania postanowienia odmawiającego dokonania wpisu w księdze wieczystej zgodnie z wnioskiem organu wydającego decyzję administracyjną, mocą której nastąpiło przekształcenie służebności gruntowej związanej z własnością zatrzymanych budynków na własność działki pod zatrzymanymi budynkami.Przepis art. 46 ustawy o księgach wieczystych i hipotece stanowi, że państwowe biuro notarialne, rozpoznając wniosek, bada jedynie treść wniosku, treść i formę dołączonych dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Z przepisu tego wyraźnie wynika, że państwowe biuro notarialne jest uprawnione do odmowy wpisu do księgi wieczystej, jeśli stwierdzi niewłaściwą formę dokumentu stanowiącego podstawę wniosku o wpis.Podobnym problemem zajmował się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 listopada 1980 r. III CZP 43/80, OSNCP 1981, z. 8, poz. 142. W uchwale tej Sąd Najwyższy zajmował się uprawnieniami państwowego biura notarialnego do odmowy wpisu w księdze wieczystej w razie stwierdzenia, że decyzja administracyjna stanowiąca podstawę wpisu została wydana przez organ nieuprawniony do przedmiotowo określonych decyzji.W niniejszej sprawie występuje również brak uprawnień Naczelnika Gminy L. do przekształcenia przedmiotowego stosunku prawnego w drodze decyzji administracyjnej ustawowo zastrzeżonej dla formy aktu notarialnego.Sąd Najwyższy, mając to na uwadze, na podstawie art. 391 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.