U 1/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Wojskowej gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk C. Bakalarski, płk J. Górski, płk A. Kaszycki, płk S. Wojtczak, płk H. Kmieciak, kpt W. Oziębło (sprawozdawca).Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk Z. Stefaniak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego - w trybie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) - przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego wniosku o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na pytanie dotyczące następującej kwestii prawnej:"1. Jak należy kwalifikować czyn osoby odbywającej służbę w oddziałach obrony cywilnej, która:a) samowolnie opuściła oddział obrony cywilnej (poza nim pozostała) przed dniem 22 lipca i została zatrzymana (dobrowolnie zgłosiła się) przed dniem 22 lipca 1983 r.;b) dopuściła się czynu, jak opisano wyżej pod lit. a, przy czym została zatrzymana po dniu 22 listopada 1983 r.;c) samowolnie opuściła oddział obrony cywilnej po dniu 22 lipca 1983 r. i została ujęta (dobrowolnie zgłosiła się) po dniu 22 listopada 1983 r.2. Czy w sytuacjach, jak opisano wyżej w pkt 1 lit. a, b i c, czyny takich osób należy kwalifikować z art. 303 lub 304 k.k. (w zależności od celu sprawcy bezprawnego pobytu poza jednostką) w zb. z art. 226 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111)?"- na podstawie art. 13 ust. 4 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneKonsekwencją zniesienia z dniem 22 lipca 1983 r. stanu wojennego (por. uchwałę Rady Państwa z dnia 20 lipca 1983 r. o zniesieniu stanu wojennego - Dz. U. Nr 39, poz. 178) było to, że przestały obowiązywać zasady określone w art. 234 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111).Zgodnie bowiem z powołanym przepisem oraz art. 237 wspomnianej ustawy, osoby pełniące służbę w obronie cywilnej albo do niej powołane ponosiły w okresie obowiązywania stanu wojennego odpowiedzialność karną za przestępstwa popełnione w związku z tą służbą według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej.Oznacza to, że ustanowiony na czas mobilizacji lub wojny obowiązek służby w obronie cywilnej przestał być po zniesieniu stanu wojennego określony jako równoznaczny z obowiązkiem służby wojskowej, a służba w obronie cywilnej jako równoznaczna z czynną służbą wojskową.Junacy zatem odbywający służbę w obronie cywilnej przestali z dniem 22 lipca 1983 r. ponosić odpowiedzialność karną za przestępstwa popełnione w związku ze służbą według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej, a do przestępstw przez nich popełnionych (z wyjątkiem określonych w art. 235 powołanej ustawy) ustała właściwość sądów wojskowych.Opisany stan prawny trwał do dnia 21 listopada 1983 r., tj. do czasu nowelizacji ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (patrz art. 234a ustawy z dnia 21 listopada 1983 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL - Dz. U. Nr 61, poz. 278), w myśl której to ustawy osoby odbywające zasadniczą służbę w obronie cywilnej objęto "odpowiedzialnością karną za przestępstwa popełnione w czasie tej służby według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej" (art. 242 ust. 1 tej ustawy - tekst jednolity: Dz. U. z 1983 r. Nr 7, poz. 31), a ich sprawy przekazano do właściwości sądów wojskowych.Powstała zatem sytuacja znamionująca się tym, że od dnia 22 lipca 1983 r. (tj. od dnia poprzedzającego wejście w życie ustawy z dnia 21 listopada 1983 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL) junacy odbywający zasadniczą służbę w oddziałach obrony cywilnej nie mogli być podmiotami przestępstw wojskowych.W okresie tym czyny junaków odbywających zasadniczą służbę w oddziałach obrony cywilnej polegające na samowolnym opuszczeniu oddziału obrony cywilnej pomiędzy dniem 22 lipca 1983 r. a dniem 21 listopada 1983 r. (albo pozostawaniu poza nim) nie stanowiły przestępstwa określonego w art. 226 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111).Przepis ten, stanowiąc, że podlega karze ten, kto: "będąc (...) przeznaczony do służby w obronie cywilnej uporczywie nie zgłasza się lub uchyla od jej odbywania", nie dotyczy - jak wynika z jego literalnego brzmienia - osób, które zgłosiły się do pełnienia służby w obronie cywilnej, a następnie w czasie tej służby samowolnie oddaliły się, lecz osób przeznaczonych do służby w obronie cywilnej, a więc osób, które służby tej jeszcze nie zaczęły pełnić.W związku z tym zawarte w tym przepisie określenia czasownikowe: "nie zgłasza się do służby" lub "uchyla się od jej odbywania" odnosiły się również do "przeznaczonego do służby" a nie "pełniącego służbę"."Przeznaczenie" zaś (patrz art. 150 ust. 2 omawianej ustawy) następuje w drodze nadania przydziału organizacyjno-mobilizacyjnego, co oznacza, że przeznaczonym do służby w obronie cywilnej staje się tylko ten, kto podlega obowiązkowi służby w obronie cywilnej (art. 149 powołanej ustawy) i otrzymał przydział organizacyjno-mobilizacyjny, w konsekwencji czego ma obowiązek "zgłaszać się do służby w terminie i miejscu określonym w karcie przydziału do służby w formacji obrony cywilnej" (art. 151 powołanej ustawy).Uchylanie się zaś przeznaczonego do służby w obronie cywilnej mogło również wyrażać się np. w uchylaniu się od obowiązku samokształcenia (art. 156 powołanej ustawy) w sytuacji, gdy został on zobowiązany do doskonalenia kwalifikacji w zakresie obrony cywilnej.Interpretacja taka znajduje swoje uzasadnienie także w innych przepisach rozdziału 2 tej ustawy pt. "Służba w obronie cywilnej", które odróżniają pojęcie "przeznaczony do służby w obronie cywilnej" od podjęcia "odbywający" albo "pełniący służbę" (np. art. 158-161, 164 i nast.).W tej sytuacji uznać należy, że bez względu na datę zatrzymania (dobrowolnego zgłoszenia się) junaka odbywającego zasadniczą służbę w oddziale obrony cywilnej (przed dniem 22 listopada 1983 r. czy też po tej dacie) jego czyn, polegający na samowolnym oddaleniu się z macierzystego oddziału, stanowi przestępstwo przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej (rozdział XXXVIII k.k.), ale tylko co do okresu działania po dniu 12 grudnia 1981 r. (por. uchwałę Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa - Dz. U. Nr 29, poz. 155), a przed dniem 22 lipca 1983 r. oraz po dniu 21 listopada 1983 r.Pogląd ten aprobowano w wielu orzeczeniach Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, a w tym w orzeczeniach w sprawach Rw 94/84 i Rw 282/84.Wszelkie więc rozważania co do problematyki kumulatywnego zbiegu art. 303 albo 304 k.k. z art. 226 omawianej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111) co do działań junaków odbywających zasadniczą służbę w obronie cywilnej, którzy w okresie od dnia 22 lipca 1983 r. do dnia 21 listopada 1983 r. samowolne opuścili macierzyste oddziały, uznać należy w tej sytuacji za bezprzedmiotowe.Jeżeli zaś chodzi o sytuację, w której junak odbywający zasadniczą służbę w obronie cywilnej samowolnie opuścił oddział obrony cywilnej przed dniem 22 lipca 1983 r. albo pozostał poza nim, a został ujęty (dobrowolnie zgłosił się) po dniu 21 listopada 1983 r., to jego czyn w przedziale czasowym od wprowadzenia do zniesienia stanu wojennego (od dnia 13 grudnia 1981 r. do dnia 21 lipca 1983 r.) oraz po dniu 21 listopada 1983 r., wyczerpujący znamiona przestępstwa określonego w art. 303 albo 304 k.k., powinien być oceniony z zachowaniem zasad konstrukcji przestępstwa ciągłego (art. 58 k.k.), która to konstrukcja najbardziej wszechstronnie oddaje materialną istotę popełnionego przezeń czynu.Zasady wyrażone w uchwale połączonych Izb Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1966 r. - VI Ko 42/62 (OSNKW 1966, z. 7, poz. 69) nie utraciły swej aktualności w zakresie omawianej problematyki, a czyny o znamionach przestępstwa trwałego (jak np. dezercja - art. 304 k.k.) mogą składać się na jedno przestępstwo ciągłe (art. 58 k.k.), jeżeli "zachowane są warunki określone w tej uchwale" (por. OSNKW 1978, z. 7-8, poz. 81).