Rw 1183/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk H. Kmieciak. Sędziowie: płk E. Zawiłowski, ppłk T. Kacperski (sprawozdawca).Wiceprokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: ppłk Z. Rewucki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 1983 r. na rozprawie sprawy: 1) Roberta L., 2) Marka Zbigniewa K. i 3) Michała Zygmunta D., nieprawomocnie uniewinnionych od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 48 ust. 3 w zw. z art. 48 ust. 2 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, z powodu rewizji wniesionej przez prokuratora na niekorzyść wszystkich oskarżonych od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w N. z dnia 19 listopada 1982 r.,uwzględniając rewizję prokuratora, zaskarżony wyrok w odniesieniu do wszystkich oskarżonych uchylił i sprawę przekazał sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczne(...) Wyrok ten zaskarżony został w odniesieniu do wszystkich oskarżonych rewizją prokuratora, w której, podnosząc zarzut błędu w ustaleniach faktycznych (art. 387 pkt 3 k.p.k.), wskutek:a) w stosunku do oskarżonego Roberta L. i oskarżonego Marka K. - w szczególności nieprzyjęcia jako w pełni obiektywnych i kategorycznych zeznań ze śledztwa Henryki D. i Małgorzaty S., sugerując, że były one złożone w warunkach wyłączających możliwość swobodnej wypowiedzi, gdy tymczasem zeznania te zasługują w pełni na ich przyjęcie orazb) wobec oskarżonego Michała D. - pominięcia przy ocenie zeznań Henryki D. w zakresie opisu osoby Michała D. wielu okoliczności jednocześnie wskazujących na niego jako osobę prowadzącą punkt kolportażu nielegalnych wydawnictw w kinie "Wiedza" w N. -wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Po wysłuchaniu przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej, który popierał rewizję i zawarty w niej wniosek, oraz obrońców i oskarżonych, wnoszących o nieuwzględnienie rewizji prokuratora i utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy,Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Rewizja prokuratora jest zasadna, jednakże nie tyle z powodów, o których mowa w jej uzasadnieniu argumentacji, ile przede wszystkim ze względu na dopuszczenie się przez sąd pierwszej instancji obrazy przepisów postępowania (art. 387 pkt 2 k.p.k.).Dopiero bowiem konsekwencją tych uchybień było właśnie poczynienie w zaskarżonym wyroku budzących - zdaniem skarżącego - uzasadnione wątpliwości ustaleń faktycznych, dotyczących zarówno zakresu i form całokształtu przestępnego działania oskarżonych, jak i indywidualnego, powiązanego jednak wzajemną więzią, udziału każdego z nich w ramach działającej nielegalnie tzw. grupy Piotra P.II. Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego, stanowiąca podstawę dokonanych przez sąd pierwszej instancji wyrokowych ustaleń faktycznych, nie obejmuje całokształtu okoliczności ujawnionych na rozprawie głównej (art. 357 k.p.k.). Sposób zaś przeprowadzenia jej, czego udokumentowaniem są przytoczone w tym wyroku motywy, pozostaje w sprzeczności z właściwym stosowaniem zasad określonych w art. 3 § 3 i art. 4 § 1 k.p.k. Po pierwsze bowiem swobodna ocena dowodów, leżąca u podstaw prawidłowego wyrokowania, nie może prowadzić do dowolności ocen i takiego wyboru dowodów, którego prawidłowość nie dałaby się skontrolować w trybie rewizyjnym. Po wtóre - faktyczne ustalenia wyroku nie wykraczają poza ramy swobodnej oceny dowodów tylko wtedy, gdy poczynione zostały na podstawie wszechstronnej analizy przeprowadzonych dowodów, których ocena nie wykazuje błędów natury faktycznej czy logicznej, a jej syntezą i odzwierciedleniem jest - odpowiadające wymaganiom określonym w art. 372 § i 2 k.p.k. - uzasadnienie wyroku. Po trzecie zaś, wyrażony w art. 3 § 3 k.p.k. zakaz rozstrzygania na niekorzyść oskarżonych nie dających się usunąć wątpliwości nie ma zastosowania do sytuacji, gdy wątpliwości te są zarzutem niedokładnego lub niewyczerpującego postanowienia dowodowego, skoro obowiązkiem sądu jest maksymalne dążenie do wyjaśnienia owych wątpliwości, podstawę bowiem wszelkich rozstrzygnięć mogą przecież stanowić wyłącznie ustalenia faktyczne odpowiadające prawdzie (art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k.).Skrupulatne przestrzeganie tych wszystkich wymagań i nieodzowność dokładnego przeanalizowania pełni materiału dowodowego było konieczne zwłaszcza w niniejszej sprawie, gdyż - jak stwierdził sam sąd pierwszej instancji - liczba dowodów przydatnych do oceny winy oskarżonych, mimo pozornie obszernego materiału dowodowego, jest wręcz "minimalna", a Henryka D. (skazana prawomocnie w odrębnym postępowaniu karnym) i świadek Małgorzata S. zrobiły na rozprawie głównej wszystko, aby obiektywny obraz wydarzeń zagmatwać i zaciemnić, powołując się na nieprawidłowości popełnione przez prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Dotyczy to zwłaszcza Henryki D., która przytoczyła wiele okoliczności sugerujących, że przesłuchiwana była w warunkach wyłączających możliwość swobodnej wypowiedzi. Natomiast świadek Małgorzata S. podała, że protokół przesłuchania jej w śledztwie w dużej mierze był autorstwa przesłuchującego, podpisała go zaś będąc pod wpływem silnie stresowej sytuacji.Tymczasem sąd pierwszej instancji - jak słusznie zauważył skarżący - nie wyjaśnił, dlaczego nie dał wiary zeznaniom świadka Henryki D., złożonym przez nią w toku postępowania przygotowawczego. Niemal identycznie postąpił również w odniesieniu do zeznań świadka Małgorzaty S., stwierdzając jednak, że protokół przesłuchania jej ze śledztwa przyjął jako wiarygodny, poza fragmentami, którym świadek ten przed sądem kategorycznie zaprzeczył.A przecież jeżeli chodzi o wiarygodność wersji podanej przez świadka Henrykę D., należało - czego sąd pierwszej instancji, mimo zaliczenia akt jej sprawy karnej w poczet dowodów, nie uczynił - poddać ocenie w kontekście złożonych przez nią wyjaśnień w charakterze podejrzanej do protokołu przesłuchania jej przez prokuratora w toku toczącego się przeciwko niej postępowania przygotowawczego i podczas rozprawy głównej (art. 337 § 2 k.p.k.), gdzie podała ona - oprócz potwierdzenia w istotnej części swoich dotychczasowych wyjaśnień - że ma świadomość tego, iż ujawniając współdziałające z nią osoby może wywołać przeciwko nim postępowanie karne, jak też jednoznacznie jeszcze raz stwierdziła, iż jej dotychczasowe wyjaśnienia nie były przez nikogo wymuszane i złożyła je z własnej i nie przymuszonej woli.Podobnej treści, czyli obciążające oskarżonych, zeznania Henryka D. złożyła również będąc przesłuchiwana w charakterze świadka w toku prowadzonego w niniejszej sprawie śledztwa przeciwko oskarżonym, przy czym - podobnie jak poprzednio - osobą przesłuchującą ją był prokurator, a nie funkcjonariusz MO, który podobno wymuszał na niej nieprawdziwe, obciążające oskarżonych oświadczenia.Również świadek Małgorzata S., będąc przesłuchiwana w postępowaniu przygotowawczym nie tylko przez funkcjonariusza MO, ale również przez prokuratora, konsekwentnie, stanowczo i w sposób korespondujący z zeznaniami świadka Henryki D. obciążała - choć w nieco mniejszym zakresie - oskarżonych, przedstawiając udział poszczególnych z nich w ramach współdziałania z nimi i innymi osobami, potwierdzając zarazem w zasadzie na rozprawie głównej prawdziwość zeznań złożonych w śledztwie (...).(...) Konsekwencją wykazanych uchybień natury procesowej ze strony sądu pierwszej instancji, a zwłaszcza niedokonania całościowej, uwzględniającej wszelkie łączące poszczególne dowody więzi logicznej, oceny materiału dowodowego było w odniesieniu do poszczególnych oskarżonych niedokładne przeanalizowanie i wyciągnięcie uogólniających wniosków z poszczególnych dowodów (...).III. Nie można również zgodzić się z poglądem sądu pierwszej instancji, że art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1982 r. o stanie wojennym wymaga kategorycznie, aby po stronie sprawcy występowała wina umyślna z zamiarem bezpośrednim kierunkowym, jeżeli chodzi o rozpowszechnianie, a wina umyślna bezpośrednia, jeżeli chodzi o świadomość fałszywości wiadomości.Prawdą jest, że przestępstwo określone w art. 48 ust. 3 powołanego dekretu może być popełnione tylko umyślnie i wyłącznie w formie zamiaru bezpośredniego. Wskazuje na to bowiem użyty w dyspozycji tego przepisu zwrot "w celu", jak też środki mające służyć do realizacji owego czynu (pismo, druk, nagranie, film). Sam bowiem fakt, że dane przestępstwo jest kierunkowe, wcale jeszcze - wbrew odmiennemu poglądowi sądu pierwszej instancji - nie oznacza, że "chceniem" muszą być objęte wszystkie ustawowe znamiona tego przestępstwa. Zwrot "w celu" wskazuje na pewne podmiotowe nastawienie sprawcy, które wszelako jest wyodrębnione od przedmiotowego określenia czynu, a dotyczy wyłącznie znamienia czasownikowego. Poszczególne znamiona czynu, z wyjątkiem znamienia czasownikowego, mogą więc być objęte tylko świadomością sprawcy co do ich istnienia lub co do możliwości ich istnienia, połączoną ze zgodą sprawcy na taką możliwość. Inaczej mówiąc, oznacza to, że dla odpowiedzialności karnej sprawcy czynu określonego w art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym nie jest konieczne, aby obejmował on zamiarem bezpośrednim znamię w postaci fałszywości wiadomości, które - w postaci pism, druków, nagrań lub filmu - sporządza, gromadzi, przechowuje, przewozi, przenosi albo przesyła w celu rozpowszechniania, lecz wystarczające jest godzenie się przezeń, że przedmioty, o których mowa, wiadomości takie mogą zawierać (zamiar ewentualny).IV. Uznając przeto rewizję prokuratora za zasadną, zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Jak bowiem wykazano, zachodzi uzasadniona racjami, o których mowa, konieczność przeprowadzenia dowodów i dokonania nowej, kompleksowej, eliminującej istniejące aktualnie wątpliwości, oceny materiału dowodowego - zarówno w aspekcie prawidłowości poczynionych w zaskarżonym wyroku ustaleń faktycznych, jak i przyjętej w nim oceny prawnej zarzucanych oskarżonym przestępstw (...).