III PZP 40/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: E. Brzeziński, E. Jachczyk (współsprawozdawca), S. Perestaj, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), Z. Świeboda, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy sąd - badając zgodność z prawem dokumentów stanowiących podstawę wpisu do rejestru przedsiębiorstw państwowych - odmawia wpisu do rejestru dyrektora przedsiębiorstwa w razie ustalenia, że dyrektora tego powołano bez przeprowadzenia konkursu, o którym mowa w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych?"podjął i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych uchwałę:Sąd w postępowaniu rejestrowym bada tylko zgodność z prawem treści dokumentu powołującego dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (§ 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych - Dz. U. Nr 31, poz. 171). Natomiast w trybie postępowania przewidzianego w art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122) sąd bada prawidłowość czynności poprzedzających wydanie dokumentu powołującego dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (np. przeprowadzenie konkursu). Uzasadnienie faktyczneIPotrzeba podjęcia uchwały przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego na postawione przez Ministra Sprawiedliwości pytanie prawne wynikła w związku ze stwierdzonymi w praktyce rozbieżnościami. Rozbieżności te polegają na tym, że niektóre sądy odmawiają wpisu do rejestru przedsiębiorstw państwowych dyrektora powołanego przez właściwy organ, jeśli powołany został bez uprzedniego przeprowadzenia konkursu. Ten kierunek orzeczniczy został zaakceptowany w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 26.IV.1983 r. sygn. IV PRN 1/83. Inne sądy dokonują takiego wpisu ze wzmianką, że powołanie dyrektora nie zostało poprzedzone konkursem, lub nie zamieszczają takiej wzmianki.Wątpliwości i rozbieżności interpretacyjne powstałe w praktyce w omawianym przedmiocie dotyczą przede wszystkim charakteru prawnego aktu powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, skutków nieprzestrzegania przez organ powołujący dyrektora przepisów o wyłonieniu kandydatów na dyrektora w drodze konkursu oraz uprawnień sądu rejestrowego do badania prawidłowości czynności poprzedzających sam akt powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, do jakich m.in. należy przeprowadzenie konkursu.IIUstawa z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122, dalej nazywana "ustawą o przedsiębiorstwach państwowych) stanowi w art. 34 ust. 1, że dyrektora przedsiębiorstwa państwowego powołuje organ założycielski lub rada pracownicza, przy czym obowiązujące przepisy określają przypadki, w których powołanie dyrektora zostało powierzone wyłącznie organowi założycielskiemu (art. 33 ust. 3 ustawy).Ustawa o przedsiębiorstwach państwowych wymaga, aby dyrektora przedsiębiorstwa państwowego powołano spośród kandydatów wyłonionych w drodze konkursu (art. 35 ust. 1 ustawy), jak również nakłada na organ uprawniony do powołania dyrektora obowiązki formalnoprawne związane z prawidłowym przeprowadzeniem konkursu. Do tych obowiązków należy ukonstytuowanie komisji konkursowej w składzie trzech przedstawicieli rady pracowniczej oraz po jednym przedstawicielu organu założycielskiego, banku finansującego działalność przedsiębiorstwa, związków zawodowych, organizacji politycznych, organizacji młodzieżowych i Naczelnej Organizacji Technicznej działającej w przedsiębiorstwie (art. 35 ust. 2 ustawy).Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu przeprowadzania konkursu na stanowisko dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. z 1982 r. Nr 2, poz. 12), wydane w wykonaniu delegacji ustawowej zawartej w art. 35 ust. 4 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, przewiduje konieczność zachowania dalszych warunków formalnych. Do nich w szczególności należy opracowanie przez komisję konkursową szczegółowych zasad konkursu, w tym również kryteriów, którymi należy kierować się przy ocenie przydatności kandydatów na stanowisko dyrektora, trybu przeprowadzania konkursu, a zwłaszcza jego poszczególnych etapów, zasad kwalifikowania kandydatów do kolejnych etapów konkursu oraz zasad przeprowadzania postępowania konkursowego (§ 4 rozporządzenia), a wreszcie - po zakończeniu konkursu - wyłonienie kandydata lub kandydatów na stanowisko dyrektora, z jednoczesnym wskazaniem ich kolejności (§ 10 rozporządzenia).Jak wynika z wymienionych przepisów, wymóg przeprowadzania konkursu, przewidziany w art. 35 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, poprzedza akt powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (art. 34 ust. 1 ustawy), skoro komisja konkursowa przedstawia organowi powołującemu dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (organ założycielski lub rada pracownicza) wyniki konkursu, a organ ten, opierając się na tych wynikach, powołuje dyrektora (§ 10 ust. 3 rozporządzenia).IIIUstawa o przedsiębiorstwach państwowych, jak również rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 171) zapewniły kontrolę sądową - zarówno nad prawidłowością samego aktu powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, jak również nad prawidłowością czynności poprzedzających akt powołania, do jakich należy stwierdzenie, że postępowanie konkursowe zostało przeprowadzone i że przeprowadzono je w sposób zgodny z obowiązującymi przepisami.Kontrolę w tym zakresie sprawują sądy - z jednej strony jako organy rejestrujące, rozpoznające powierzone im sprawy w trybie postępowania nieprocesowego (§ 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych, z drugiej zaś - w trybie postępowania spornego wszczętego na skutek umotywowanego sprzeciwu zgłoszonego przez organ założycielski albo przez radę pracowniczą (art. 34 ust. 1 drugie zdanie i ust. 4 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych).Istota problemu podniesionego w zagadnieniu prawnym Ministra Sprawiedliwości sprowadza się do udzielenia odpowiedzi, w jakim trybie sąd kontroluje, czy postępowanie konkursowe miało miejsce i czy zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy. Chodzi w szczególności o to, czy wadliwości w tej materii podlegają kontroli sądu w trybie postępowania rejestrowego (tryb nieprocesowy), czy też tylko postępowania spornego wszczętego na skutek sprzeciwu przewidzianego w art. 34 ust. 1 i ust. 4 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Udzielenie odpowiedzi na to pytanie poprzedzić trzeba rozważeniem charakteru orzeczenia wydanego przez sąd rejestrowy.Postanowienia sądu, jako organu rejestrującego, mogą mieć różny charakter w zależności od tego, jakie skutki prawne wywołuje dany wpis do rejestru przedsiębiorstw państwowych. Wpis ten bowiem może mieć charakter konstytutywny lub deklaratoryjny. Wpis o charakterze konstytutywnym ma miejsce np. w stosunku do wpisu przedsiębiorstwa państwowego, które z tą datą uzyskuje osobowość prawną (art. 21 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). Ta sama sytuacja prawna zachodzi, jeśli chodzi o zrzeszenia przedsiębiorstw państwowych, które uzyskują osobowość prawną też dopiero z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorstw państwowych (art. 62 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). Natomiast wspomnianych skutków prawnych nie wywołuje - w świetle obowiązujących przepisów - wpis do rejestru dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, gdyż wpis ten nie ma charakteru konstytutywnego, lecz charakter deklaratoryjny. Rola sądu rejestrowego sprowadza się do zapisania (rejestracji) odpowiedniego zdarzenia, które miało już uprzednio miejsce, tj. w konkretnym przypadku do zarejestrowania aktu powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego. Przy takim deklaratoryjnym charakterze wpisu dyrektora do rejestru przedsiębiorstw państwowych brak byłoby podstaw do przyjęcia, iż sąd rejestrowy może nie wpisać dyrektora przedsiębiorstwa państwowego do rejestru, jeśli odpowiedni organ podjął w tym przedmiocie ważną decyzję lub uchwałę.Dlatego też decydujące znaczenie ma wyjaśnienie kwestii, kiedy akt powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego można uznać za prawnie skuteczny.Akt ten - jak zaznaczono - poprzedza dokonanie w tym względzie wpisu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych, który w omawianej sytuacji ma charakter deklaratoryjny.O tym, jakie wymogi stawiają obowiązujące przepisy aktowi powołania dyrektora, których niezachowanie przesądza o braku samego aktu powołania, decydują przepisy ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Otóż zgodnie ze zdaniem pierwszym ust. 1 art. 34 dyrektora przedsiębiorstwa państwowego powołuje organ założycielski lub rada pracownicza.W świetle zatem wymienionej dyspozycji do skuteczności prawnej powołania dyrektora konieczne jest tylko stwierdzenie, że aktu dokonał we właściwej formie organ uprawniony przez ustawę do powołania dyrektora, tj. organ założycielski albo rada pracownicza. Jeśliby więc aktu powołania dyrektora dokonała osoba lub organ nie upoważniony do tego z mocy ustawy, to do powołania dyrektora nie doszłoby, a sąd rejestrowy nie byłby uprawniony do wpisania takiego dyrektora do rejestru. Przykładowo gdyby dyrektora przedsiębiorstwa użyteczności publicznej powołała rada pracownicza, a zgodnie z art. 34 ust. 3 organem powołującym powinien być organ założycielski, wówczas takie powołanie jako dokonane przez nieupoważniony przez ustawę organ byłoby od samego początku bezskuteczne, w związku z czym wniosek o wpisanie dyrektora do rejestru przedsiębiorstw państwowych sąd powinien oddalić, skoro w takiej sytuacji z punktu widzenia prawnego nie było aktu powołania.Dlatego też w postępowaniu rejestrowym sąd bada jedynie to, czy dyrektora przedsiębiorstwa państwowego powołał właściwy organ wskazany w ustawie o przedsiębiorstwach państwowych, a nie bada prawidłowości czynności poprzedzających sam akt powołania, jak np. prawidłowości przeprowadzania postępowania konkursowego. Przytoczony pogląd znajduje potwierdzenie w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych. Zgodnie z postanowieniami tego rozporządzenia do złożenia wniosku o wpis do rejestru jest zobowiązany dyrektor (§ 11 rozporządzenia), przy czym wniosek o wpis powinien zawierać dokładne dane potrzebne do wypełnienia poszczególnych rubryk rejestru oraz odpisy dokumentów stanowiących podstawę wpisu (§ 14 rozporządzenia).Stosownie zaś do § 3 ust. 2 tegoż rozporządzenia w dziale drugim rejestru wpisuje się imię i nazwisko dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, a do wniosku należy dołączyć dokument stanowiący podstawę prawną wpisu (§ 14 rozporządzenia). Stąd wynika, że wymienione rozporządzenie wymaga do wpisania dyrektora do rejestru jedynie przedstawienia aktu powołania, skoro ten dokument stanowi podstawę prawną dokonania wspomnianego wpisu.W tych warunkach zasięg kontroli sądu rejestrowego przewidzianej w § 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r., dotyczącej badania zgodności z prawem treści dokumentu stanowiącego podstawę wpisu, należy ograniczyć do badania zgodności z prawem jedynie treści dokumentu powołującego dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, gdyż jedynie ten dokument stanowi podstawę wpisu. Dlatego też sąd w postępowaniu rejestrowym bada tylko zgodność z prawem treści dokumentu powołującego dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (§ 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych, nie wnikając w ocenę czynności poprzedzających akt powołania.Natomiast jeśli czynności poprzedzające akt powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego nie były prawidłowe, a w szczególności akt powołania dyrektora nie został wbrew art. 35 ustawy poprzedzony przeprowadzeniem postępowania konkursowego lub konkurs został przeprowadzony wadliwie i wbrew wymogom przewidzianym w ust. 2 art. 35 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, powyższe wadliwości podlegają kontroli sądu w trybie postępowania spornego, wszczętego na skutek sprzeciwu wniesionego przez organ założycielski lub radę pracowniczą (art. 34 ust. 1 drugie zdanie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). Charakterystyczne jest przy tym sformułowanie ust. 1 art. 34, który przewiduje sprzeciw "w stosunku do decyzji powołującej dyrektora".Tym samym wykładnia gramatyczna powołanej dyspozycji wskazuje, że akt powołania dyrektora - bez przeprowadzenia konkursu - dochodzi do skutku, skoro w stosunku do takiej decyzji powołującej dyrektora (bez przeprowadzenia konkursu) przysługuje sprzeciw przewidziany w art. 34, a zatem decyzja ta musiała istnieć. Z tych przeto względów sąd w trybie postępowania spornego przewidzianego we wspomnianym art. 34 bada prawidłowość czynności poprzedzających wydanie dokumentu powołującego dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, np. przeprowadzenie konkursu.Niezależnie od przytoczonych argumentów natury teoretycznej względy praktyczne przemawiają za koniecznością rozgraniczenia zakresu kontroli sądu, przeprowadzonej w trybie postępowania nieprocesowego przez sąd rejestrowy oraz w trybie postępowania spornego przewidzianego w art. 34 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Nie byłoby bowiem wskazane, aby wadliwości dotyczące przeprowadzenia postępowania konkursowego mogły być badane przez sąd zarówno w postępowaniu nieprocesowym, jak również w postępowaniu spornym.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.