I CO 39/59

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 14-23 grudnia 1959 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów następujące zagadnienia:1."Czy odwołanie ze stanowiska dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (art. 14 i 23 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych - Dz. U. z 1950 r. Nr 49, poz. 439) jest równoznaczne z rozwiązaniem nawiązanego wskutek powołania dyrektora stosunku pracy pomiędzy dyrektorem a kierowanym przez niego przedsiębiorstwem, czy też możliwe jest odwołanie dyrektora tylko ze stanowiska dyrektorskiego z pozostawieniem w mocy tego stosunku pracy?"2."W przypadku przyjęcia drugiego wariantu - czy pozostawiony w mocy stosunek pracy pomiędzy odwołanym dyrektorem a przedsiębiorstwem może być rozwiązany wskutek oświadczenia woli przedsiębiorstwa, czy też wyłącznie decyzją właściwego ministerstwa (centralnego zarządu)?"3."Czy rozwiązanie przez zakład pracy wypowiedzianej umowy o pracę przez faktyczne niedopuszczenie pracownika do pracy w okresie wypowiedzenia i odmowę wypłaty wynagrodzenia pociąga za sobą obowiązek zapłaty pracownikowi, który nie żądał przywrócenia do pracy, odszkodowania w wysokości przekraczającej jednomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli do końca okresu wypowiedzenia pozostał okres dłuższy niż jeden miesiąc?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną.Uzasadnienie faktycznePytania zostały przedstawione składowi siedmiu sędziów w sprawie, która toczyła się w związku z odwołaniem powoda ze stanowiska dyrektora przedsiębiorstwa państwowego pismem z dnia 29 listopada 1956 r. treści następującej: "Centralny Zarząd Przemysłu Sprzętu Motoryzacyjnego w W. odwołuje Obywatela z dotychczas zajmowanego stanowiska dyrektora Zakładów Sprzętu Motoryzacyjnego w P. z dniem 1 grudnia 1956 r. Wszystkie agendy należy przekazać ob. X. Centralny Zarząd ustali czynności Obywatela na okres wypowiedzenia".Z pierwszego i drugiego pytania widoczne jest, że Sąd miał wątpliwość, czy odwołanie dyrektora powoduje rozwiązanie stosunku pracy pomiędzy dyrektorem a kierowanym przez niego przedsiębiorstwem państwowym, czy też - niezależnie od odwołania dyrektora - do rozwiązania stosunku pracy wymagane jest oświadczenie woli oraz czy do złożenia takiego oświadczenia woli powołany jest minister (centralny zarząd), czy też kierownictwo przedsiębiorstwa.Ustalił się w orzecznictwie pogląd, że przez akt powołania nawiązuje się bezpośredni stosunek pracy pomiędzy dyrektorem a przedsiębiorstwem podlegający przepisom rozporządzenia z 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (uchwała SN z dnia 28 maja 1954 r. II CO 25/54, orzeczenie z dnia 4-16 lutego1954 r. I C 1059/53 i inne).Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie widzi podstaw do kwestionowania tego poglądu. Wprawdzie byłoby do pomyślenia takie uregulowanie zagadnienia, że powołanie dyrektora zobowiązuje przedsiębiorstwo państwowe do nawiązania z wymienioną w powołaniu osobą stosunku pracy, ale takie uregulowanie zagadnienia, bardziej skomplikowane, musiałoby wyraźnie wynikać z przepisu ustawy. Z brzmienia art. 14 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1950 r. Nr 49, poz. 439) nie wynika jednak takie skomplikowane uregulowanie zagadnienia. Raczej zatem należy przyjąć rozwiązanie prostsze, że powołanie dyrektora przez właściwy organ powoduje nawiązanie stosunku pracy pomiędzy przedsiębiorstwem państwowym a dyrektorem.Jeżeli w powyższy sposób będziemy rozumieli wyraz "powołanie" użyty w art. 14 ust. 2 wymienionego dekretu, nasuwa się sugestia, żeby z tych samych względów przypisać użytemu w powołanym przepisie wyrazowi "odwołuje" podobne znaczenie, tzn. że odwołanie dyrektora powoduje rozwiązanie stosunku pracy pomiędzy przedsiębiorstwem państwowym a jego dyrektorem. Wymaga jednak szczegółowego rozważenia, czy taki pogląd jest do przyjęcia.Przede wszystkim należy mieć na uwadze, że rozwiązanie w drodze oświadczenia woli stosunku pracy pomiędzy zakładem pracy a pracownikiem może mieć - według obowiązujących przepisów - skutek natychmiastowy albo dopiero po upływie terminu wypowiedzenia. Powstaje zagadnienie, jaki skutek prawny należałoby przypisać odwołaniu dyrektora. Przy ocenie tej należy mieć na względzie, że niezależnie od obowiązku pracy dyrektor przedsiębiorstwa jest organem powołanym do składania wobec osób trzecich wiążących przedsiębiorstwo oświadczeń woli, i że stała dotychczasowa interpretacja obowiązującego prawa nie daje pracownikowi prawa żądania dopuszczenia go do pracy w okresie wypowiedzenia, gdy zakład pracy, uważając się za uprawniony do tego, zrezygnuje z pracy pracownika w okresie wypowiedzenia przy jednoczesnym utrzymaniu innych uprawnień pracownika, w szczególności - uprawnień do należnego mu wynagrodzenia za pracę. Wynika z tego możliwość innej skuteczności odwołania dyrektora w zakresie jego kompetencji reprezentowania zakładu pracy lub w ogóle funkcji dyrektora, a innej skuteczności w zakresie pozostałych uprawnień wynikających ze stosunku pracy.W wypadku będącym podstawą do udzielenia przez skład siedmiu sędziów odpowiedzi na przedstawione mu pytania, decyzja odwołująca określiła jako datę zakończenia pełnienia funkcji dyrektorskich datę 2 dnia po dacie pisma, natomiast jeśli chodzi o stosunek pracy, w szczególności o pozostałe uprawnienia dyrektora, to nie wypowiadając go wyraźnie, mówi jednak o okresie wypowiedzenia.Z powyższego należy wyciągnąć wniosek, że przy ocenie skuteczności prawnej odwołania dyrektora należy mieć na względzie możliwość innej oceny skuteczności takiego odwołania w zakresie przedstawicielskich i kierowniczych funkcji dyrektora, a inne w zakresie pozostałych uprawnień dyrektora. Tekst powołanego przepisu dekretu nie daje przy tym podstaw do wniosku, żeby władza odwołująca nie mogła określić terminu skuteczności prawnej odwołania, i to inaczej co do pełnienia funkcji dyrektorskich, a inaczej co do reszty uprawnień dyrektora.Pozostaje zagadnienie, jaki skutek prawny będzie miała decyzja odwołująca dyrektora, która nie określa terminu swej skuteczności. Tu odróżnić należy skuteczność w zakresie sprawowania funkcji dyrektora i w zakresie pozostałych uprawnień dyrektora ze stosunku pracy. Brak przepisu ustawy, który by zakazywał natychmiastowego pozbawienia funkcji dyrektora przy pozostawieniu pozostałych uprawnień dyrektora ze stosunku pracy. Dlatego nie jest wyłączona taka interpretacja zarządzenia odwołującego dyrektora, że w zakresie sprawowania przez niego funkcji dyrektorskich ma ono być wykonane natychmiast.Inaczej przedstawia się interpretacja zarządzenia odwołującego dyrektora, jeśli chodzi o całość stosunku pracy. W tym zakresie obowiązują przepisy dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia (Dz. U. z 1956 r. Nr 2, poz. 11). Skoro bowiem dyrektor jest pracownikiem przedsiębiorstwa podlegającym przepisom ustawodawstwa pracy, to nie ma żadnych uzasadnionych przesłanek, dla których należałoby w stosunku do niego wyłączyć stosowanie dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r.Stanowisko to znajduje zresztą potwierdzenie w treści dekretu, a zwłaszcza w przepisie art. 7 ust. 4, wedle którego do rozwiązania umowy o pracę z pracownikiem na stanowisku kierowniczym, jeżeli umowę z nim zawarła instytucja nadrzędna w stosunku do zakładu pracy, nie mają zastosowania jedynie warunki szczególne przewidziane w art. 7 ust. 1-3, tzn. nie jest tu potrzebna zgoda bądź opinia rady zakładowej (miejscowej). Z powyższego wynika, że inne przepisy dekretu, w szczególności art. 9, który stanowi, że oświadczenie zakładu pracy o rozwiązaniu umowy o pracę musi być złożone na piśmie z przytoczeniem przyczyny uzasadniającej rozwiązanie stosunku pracy, mają w pełni zastosowanie. Jeżeli zatem decyzja odwołująca nie odpowiada formalnym wymaganiom rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia, to może być interpretowana tylko jako rozwiązanie stosunku pracy za wypowiedzeniem na termin ustawowy.Trudności wyłaniają się wówczas, gdy wypowiedzenie stosunku pracy jest w chwili odwołania pracownika niedopuszczalne, np. z powodu choroby. Wtedy - pomimo odwołania dyrektora i skuteczności tego odwołania w zakresie sprawowania funkcji dyrektorskich - stosunek pracy pomiędzy zakładem pracy a dyrektorem utrzymuje się nadal. Wypowiedzenie go w stosownym czasie należy do właściwych organów przedsiębiorstwa, z chwilą bowiem odwołania dyrektora organ nadrzędny utracił swoje kompetencje w tym zakresie.W końcu wypada rozważyć, jakie skutki pociągnęłoby za sobą zarządzenie odwołujące dyrektora z zastrzeżeniem, że pozostaje on nadal pracownikiem przedsiębiorstwa. Nie przesądzając, czy takie zarządzenie organu nadrzędnego wiązałoby przedsiębiorstwo, należy stwierdzić, że w stosunku do dyrektora miałoby ono tylko charakter oferty, byłaby to bowiem jednostronna zmiana warunków umowy o pracę. W razie braku zgody dyrektora należałoby uznać, że umowa o pracę została wypowiedziana zarządzeniem odwołującym.Okazuje się więc, że nie jest w pełni do utrzymania zasada, iż odwołanie dyrektora należy uznać za rozwiązanie stosunku pracy z tych samych powodów, dla których powołanie dyrektora powoduje nawiązanie stosunku pracy. Zasada ta może utrzymać się tylko częściowo, w sposób określony w odpowiedzi na pierwsze dwa pytania.Na trzecie pytanie nie udzielono odpowiedzi, ponieważ nie jest ono usprawiedliwione stanem faktycznym sprawy. W sprawie niniejszej mianowicie z powodem rozwiązano formalnie w okresie wypowiedzenia umowę o pracę bez wypowiedzenia, a nie tylko nie dopuszczono go do pracy.