III UZP 19/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: J. Myślicki (sprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, w sprawie z wniosku Józefy C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o rentę rodzinną po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 30 sierpnia 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy może być udowodniony zeznaniami świadków okres zatrudnienia przy ubieganiu się o rentę rodzinną, gdy śmierć pracownika nastąpiła kilka lat temu i zeznania dotyczą okresów dawnych, w tym również przedwojennych, a na powojenne istnieją dowody, że dokumentacja w zakładzie pracy uległa zniszczeniu wskutek pożaru lub reorganizacji?"powziął następującą uchwałę:Przepis § 22 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49) nie wyklucza możliwości udowodnienia w postępowaniu sądowym okresów zatrudnienia zmarłego na podstawie zeznań świadków, jeżeli osoba ubiegająca się o rentę rodzinną wykaże, iż zaświadczeń zakładów pracy nie jest w stanie przedstawić także z innych ważnych przyczyn, nie wymienionych w tym przepisie. Uzasadnienie faktyczneDecyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w B. z dnia 19.IV.1983 r., zatwierdzoną orzeczeniem z dnia 27.V.1982 r. Rady Nadzorczej tegoż Oddziału, odmówiono wnioskodawczyni Józefie C., ur. dnia 15.III.1909 r., prawa do renty rodzinnej po zmarłym w dniu 23.VIII.1965 r. mężu Michale. Przyjęto bowiem za udowodnione dokumentami: 2 lata, 1 miesiąc i 23 dni zatrudnienia od dnia 1.VII.1963 r. do dnia 23.VIII.1965 r. Natomiast powołując się na § 22 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49), nie uznano potwierdzonych oświadczeniami świadków okresów zatrudnienia w latach 1949-1963.W kwestionariuszu dotyczącym okresów zatrudnienia wnioskodawczyni podała, że mąż pracował: od dnia 1.VI.1927 r. do dnia 1.IX.1939 r. w Polsko-Belgijskiej Spółce Zakładów Nasycalni Podkładów Kolejowych w Rawie Ruskiej; od dnia 1.V.1949 r. do dnia 30.III.1959 r. - w Przedsiębiorstwie Budowlanym w Tomaszowie Lubelskim; od dnia 1.IV.1959 r. do dnia 30.VI.1963 r. - w Tomaszowskich Zakładach Terenowego Przemysłu Materiałów Budowlanych, Cegielnia "Sabaudia". Jednocześnie wnioskodawczyni przedstawiła zaświadczenie Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego w Tomaszowie Lubelskim z dnia 11.II.1983 r. stwierdzające, że dokumentacja dotycząca zatrudnienia i płac z lat 1949-1959 uległa zniszczeniu na skutek pożaru w archiwum oraz zaświadczenie Lubelskiego Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej, Oddział w Zamościu z dnia 26.I.1983 r., informujące, że dokumentacja związana z zatrudnieniem pracowników Tomaszowskich Zakładów Terenowego Przemysłu Materiałów Budowlanych Cegielnia "Sabaudia" z lat 1959-1963 zaginęła podczas licznych reorganizacji zakładu.Na okoliczność zatrudnienia męża od dnia 1.IX.1927 r. do dnia 1.IX.1959 r. wnioskodawczyni złożyła oświadczenia świadków.Powyższy stan faktyczny nasunął Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu w trybie art. 66 § 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych pytaniu prawnym, przytoczonym w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wątpliwości Sądu Okręgowego powstały na tle sytuacji prawnej ukształtowanej po wejściu w życie z dniem 1.I.1983 r. ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267). Na podstawie delegacji zawartej w art. 89 ust. 3, art. 94 i art. 105 tej ustawy wydane zostało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49), które w § 22 postanawia, że okresy zatrudnienia mogą być udowodnione zeznaniami świadków tylko w razie ubiegania się o emeryturę, gdy zainteresowany wykaże, że nie może przedstawić zaświadczenia zakładu pracy z powodu jego likwidacji, zniszczenia dokumentów zatrudnienia na skutek działań wojennych, klęsk żywiołowych, a legitymacji ubezpieczeniowej - z powodu jej zagubienia lub zniszczenia.Cytowany przepis wylicza przypadki uniemożliwiające osobie zainteresowanej przedstawienie dokumentów w postaci zaświadczeń zakładów pracy (albo legitymacji ubezpieczeniowej), a więc dowodów, które by w sposób wiarygodny potwierdzały dochodzone okresy zatrudnienia. Ratio legis takiego sformułowania przepisu i wypływających zeń wymagań natury proceduralnej leży w sytuacji, która powinna być wyrazem utrwalonego już w wiele lat po wojnie porządku, polegającego na wydawaniu przez pracodawców i zachowywaniu przez pracowników dokumentów świadczących o zatrudnieniu lub też na pieczołowitym przechowywaniu ze strony tych pierwszych akt osobowych pracowników, stanowiących źródło wiarygodnej informacji. Tymczasem w praktyce mogą powstawać sytuacje, które nie zostały w § 22 rozporządzenia przewidziane, np. zagubienie przez pracodawcę dokumentów zatrudnienia w trakcie reorganizacji lub wskutek niedbalstwa czy nawet złej woli.Konsekwencje takiego stanu rzeczy nie mogą obciążać osób zainteresowanych wówczas, gdy ubiegają się one o świadczenia emerytalno-rentowe, i dlatego tylko, że przyczyny uniemożliwiające przedstawienie przez nie odpowiednich dowodów z dokumentu nie zostały wymienione w cytowanym przepisie, nie mogą skutkować odmowy prawa do świadczeń. Takiego bowiem zamiaru nie można przypisać ludowemu ustawodawcy. Gdyby zaś jego zamiarem było wykluczenie możliwości udowodnienia pewnych okresów podlegających zaliczeniu do zatrudnienia w okolicznościach nie wymienionych w § 22 rozporządzenia na podstawie zeznań świadków, uczyniłby to w odpowiednim przepisie ustawowym, analogicznie do wypadku przewidzianego w art. 11 ust. 2 pkt 14 ustawy o z.e.p. (a poprzednio w art. 10 ust. 1 pkt 13 ustawy o p.z.e.). Takiej intencji nie miał też ustawodawca, nie przewidując w § 22 rozporządzenia w ogóle możliwości udowodnienia zeznaniami świadków zatrudnienia w przypadku ubiegania się o rentę inwalidzką.Uprawnienia do renty rodzinnej jako świadczenia pochodnego uzależnione są w pierwszej kolejności od wykazania przez uprawnionego członka rodziny, że pracownik pozostający w chwili śmierci w zatrudnieniu miał okres zatrudnienia nie krótszy niż wymagany do uzyskania renty inwalidzkiej (art. 37 ust. 1 ustawy o z.e.p.).Renta rodzinna przysługuje również po osobie nie pozostającej w chwili śmierci w zatrudnieniu, jeżeli miała ustalone prawo do emerytury lub renty inwalidzkiej albo jeżeli członek rodziny wykaże, iż spełniała ona warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń (art. 37 ust. 2 ustawy o z.e.p.).Treść § 22 rozporządzenia wskazuje, że jeżeli dopuszcza on w pewnych sytuacjach możliwość udowodnienia za pomocą zeznań świadków okresów zatrudnienia wymaganych do nabycia uprawnień do emerytury, to wyklucza jednak możliwość wykazania - co wyżej zaznaczono - na podstawie tego dowodu okresów zatrudnienia niezbędnych do stwierdzenia prawa do renty inwalidzkiej.Tymczasem - jak należy wnioskować z okoliczności sprawy - mąż zainteresowanej zmarł dnia 23.VIII.1965 r. i do tej daty udowodniła ona zaświadczeniem zakładu pracy tylko 2 lata, 1 miesiąc i 23 dni jego zatrudnienia (od dnia 1.VII.1963 r. do dnia 23.VIII.1965 r.), które nie są wystarczające do nabycia prawa ani do renty inwalidzkiej, ani do emerytury. W celu udowodnienia dalszych okresów zatrudnienia męża wnioskodawczyni powołuje się na zeznania świadków i niewątpliwie łatwiejsze byłoby wykazanie przez nią - jako krótszego - okresu zatrudnienia wymaganego do renty inwalidzkiej.Wykładnia systematyczna rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. wskazuje, że łączy ono w sobie przepisy o charakterze proceduralnym, jak omawiany § 22, oraz przepisy rozwijające przesłanki materialne, np. § 33. Jeżeli te ostatnie są w postępowaniu sądowym bezwzględnie obowiązujące, to pierwsze z zachowaniem wyrażonej w nich intencji ustawodawcy powinny być w postępowaniu sądowym traktowane jako posiadające charakter instrukcyjny, co w odniesieniu do § 22 rozporządzenia oznacza, że dopuszczalne jest przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, bez względu na to, czy jego przedmiotem mają być uprawnienia zmarłego do renty inwalidzkiej czy też do emerytury, po uprzednim jednak stwierdzeniu, że dowody z dokumentu nie mogą być przedstawione z obiektywnie ważnych przyczyn, nawet nie wymienionych we wspomnianym przepisie.Kierując się w tej sytuacji wskazaniami art. 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, Sąd ma obowiązek wszechstronnego i wnikliwego wyjaśnienia sprawy, polegającego na wykryciu prawdy obiektywnej w taki sposób, aby ustalenia faktyczne Sądu odpowiadały prawdziwemu stanowi rzeczy, umożliwiającemu wyciągnięcie prawidłowych wniosków prawnych.Wobec powyższego należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.