III CZP 55/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Ignatowicz.Sędziowie SN: M. Sychowicz, H. Ciepła (spraw.).Protokolant: B. Woropaj.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Elżbiety S. przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w O. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 11 listopada 1983 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w S. postanowieniem z dnia 24 sierpnia 1983 r. do rozstrzygnięcia "w trybie art. 391 k.p.c.a)Czy w umowie agencyjnej strony mogą skutecznie ograniczyć możliwość rozwiązania takiej umowy zawartej na czas nie oznaczony nie tylko od upływu dłuższego terminu od przewidzianego w art. 763 k.c., ale także od zaistnienia ściśle określonych sytuacji?b)w wypadku odpowiedzi twierdzącej - czy możliwe jest rozwiązanie takiej umowy po upływie umówionego okresu wypowiedzenia z innych przyczyn, niż zastrzeżono w umowie np. interes społeczno-gospodarczy dającego zlecenie?postanowił:udzielić następującej odpowiedzi:Strony umowy, w której przyjmujący zlecenie zobowiązał się prowadzić na rzecz dającego zlecenie punkt sprzedaży detalicznej, mogą zastrzec dowolny termin wypowiedzenia umowy oraz ograniczyć jej wypowiedzenie szczególnymi warunkami;takie ograniczenie nie wyłącza jednak wypowiedzenia umowy z przyczyny, która powoduje, że dalsze trwanie wymienionego stosunku umownego byłoby - mimo tej przyczyny - sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Uzasadnienie faktyczneUmową z dnia 12 grudnia 1979 r. o prowadzenie na warunkach zlecenia punktu sprzedaży detalicznej Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w O. powierzyło powódce Elżbiecie S. prowadzenie sprzedaży detalicznej kwiatów w O. przy ul. W.Umowa została zawarta na czas nie oznaczony z 6-miesięcznym terminem wypowiedzenia:1)ze strony agenta - jeżeli zleceniodawca nie dotrzyma warunków umowy lub naruszy obowiązujące przepisy związane z działalności agenta, a także w przypadkach losowych;2)ze strony zleceniodawcy - jeżeli agent:-nie dotrzyma warunków umowy;-nie prowadzi działalności osobiście;-wyłącza z działalności handlowej punkt sprzedaży detalicznej bez zgody terenowego organu administracji państwowej;-nie wykonuje obowiązków w zakresie prawidłowego zaopatrzenia punktu sprzedaży detalicznej i należytej obsługi konsumentów;-działa na szkodę interesów konsumentów;-nie wpłaca w terminie określonym w § 7 umowy odpłatności na rzecz zleceniodawcy.W dniu 10 listopada 1982 r. Przedsiębiorstwo wypowiedziało umowę z zachowaniem 6-miesięcznego terminu wypowiedzenia, a powódka twierdząc, że nie zostały spełnione warunki do wypowiedzenia z § 11 umowy wystąpiła z pozwem o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia.Sąd Rejonowy w E. wyrokiem z dnia 8 czerwca 1983 r. oddalił powództwo przyjmując, że wzglądy ekonomiczne i społeczne czynią wypowiedzenie skutecznym.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, Sąd Wojewódzki w S. przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone w sentencji pytanie prawne.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Problematyka prawna powierzania agentom prowadzenia punktów sprzedaży detalicznej w handlu wewnętrznym nasuwa w praktyce szereg wątpliwości, z punktu widzenia oceny prawnej stosunku łączącego jednostkę gospodarki uspołecznionej z agentem.Dotyczące tej materii resortowe akty normatywne obowiązujące w dacie zawarcia umowy (Zarządzenie Ministra Handlu, Wewnętrznego z 29 listopada 1977 r. w sprawie prowadzenia punktów sprzedaży detalicznej i placówek gastronomicznych na podstawie umowy na warunkach zlecenia, Dz. U. MHiU z 1978 r. Nr 1, poz. 1, i zmieniające je Zarządzenie Nr 1 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 8 stycznia 1981 r., Dz. U. MHW Nr 1) przewidują powierzanie agentom prowadzenia zakładów gastronomicznych i punktów sprzedaży detalicznej na podstawie umowy na warunkach zlecenia.Przepisy te zawierają wzory umów o prowadzenie na warunkach zlecenia punktów sprzedaży detalicznej oraz wytyczne w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia punktów sprzedaży detalicznej i placówek gastronomicznych na podstawie umowy na warunkach zlecenia.Umowa, mocą której pozwane Przedsiębiorstwo powierzyło powódce prowadzenie w swoim imieniu sprzedaży kwiatów przy zryczałtowanej formie rozliczeń, została zawarta wg wzoru ustalonego w powołanym Zarządzeniu z 1977 r., a więc na warunkach zlecenia. Powstaje w związku z tym pytanie, czy jest to umowa agencyjna, czy też umowa zlecenia w rozumieniu przepisów k.c. Klasyfikacja umowy będzie bowiem rzutowała na treść odpowiedzi.Porównanie treści wiążącej strony umowy z dyspozycją art. 758 k.c. wykazuje istotne różnice. Według art. 758 k.c. przyjmujący zlecenie (agent) zobowiązuje się za wynagrodzeniem (prowizją) do stałego pośredniczenia przy zawieraniu umów oznaczonego rodzaju, na rzecz dającego zlecenie albo do zawierania takich umów w jego imieniu. Jest to więc umowa o odpłatne prowizją świadczenie trwałych usług o specjalnym charakterze. Tymczasem przedmiotowa umowa nakłada na powódkę jako agenta szersze obowiązki, a bez zobowiązania jej do stałego pośredniczenia. Zasadniczo różni się też forma wynagrodzenia. Wynagrodzenie powódki nie stanowi bowiem prowizji, lecz część zysku, jaki pozostaje po uiszczeniu na rzecz Przedsiębiorstwa ryczałtu z uzyskanych obrotów. Tak istotne różnice nie pozwalają na przyjęcie, by umowa stron wprowadzała jedynie modyfikacje do umowy agencyjnej z k.c. i by w istocie stanowiła tylko jej odmianę. Umowie tej brak zasadniczych znamion charakterystycznych dla umowy agencyjnej, co uzasadnia przyjęcie, że jest to nienazwana umowa o świadczenie usług, która nie mieści się w ramach innych umów nazwanych uregulowanych w k.c. i do której z mocy art. 750 k.c. należy odpowiednio stosować przepisy o zleceniu.Wobec takiego stwierdzenia do umowy stron należy stosować zasady ogólne dotyczące czynności prawnych, a więc i zasadę swobody umów.Zgodnie z panującym w polskiej nauce prawa poglądem wzory umów mają charakter względnie obowiązujący. Dlatego jeżeli co innego nie wynika wyraźnie z treści aktu administracyjnego ustalającego wzór umowy, strony mogą umówić się inaczej. Konsekwencją zasady swobody umów jest możność kształtowania przez stronny stosunku, zobowiązaniowego i sposobu jego rozwiązywania w dowolny sposób. Zasada ta nie wyłącza a priori dopuszczalności umownego ograniczenia wypowiedzenia szczególnymi warunkami. Takie ograniczenie nie wyłącza jednak wypowiedzenia umowy z przyczyny, która powoduje, że dalsze trwanie umowy byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Będzie to w szczególności dotyczyło sytuacji, gdy kontrahent umowy wykaże, że dalsze trwanie umowy prowadzi do jego pokrzywdzenia lub narusza interes społeczno-gospodarczy.Z tych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały, a wobec takiego zaklasyfikowania umowy odpadła potrzeba rozważań co do okoliczności objętych hipotezą przepisu art. 763 k.c.