IV CR 376/83

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 31 października 1983 r. sprawy z powództwa Ewy E.-Sz. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w R. o wydanie lokalu mieszkalnego na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Radomiu z dnia 18 sierpnia 1983 r. - uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Radomiu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowódka początkowo domagała się nakazania pozwanej wydania jej lokalu mieszkalnego nr 21 przy ulicy O. 19 w R., następnie zmieniła swoje żądanie, wnosząc o wydanie lokalu mieszkalnego typu M-6.Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki w R. wyrokiem z 18.VIII. powództwo oddalił. Według dokonanych ustaleń, powódka złożyła deklarację o przystąpieniu do Spółdzielni Mieszkaniowej w R. i od 6.X.1971 r. posiadała książeczkę studencką. Powódka podawała, że wraz z nią będą zamieszkiwali rodzice oraz Justyna Ch. Na wniosek powódki, w listopadzie 1980 r. książeczka została przerejestrowana z lokatorskiej na własnościową. Powódka zawarła związek małżeński w dniu 12.XII.1981 r. z Jackiem Marcinem Sz., a więc wtedy gdy miała już zgromadzony wkład. Następnie jednak małżeństwo to zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem z 4.III.1983 r. W dniu 20.XII.1982 r. powódka przystąpiła do pozwanej Spółdzielni. Propozycja przydziału lokalu typu M-6, złożona powódce przez pozwaną, została cofnięta w lutym 1983 r. wobec tego, że powódka nie przedstawiła orzeczenia sądu o ustaniu małżeństwa i podziale majątku wspólnego. Były mąż powódki pracował i nadal pracuje jako lekarz w K.Podzielając stanowisko Spółdzielni Sąd Wojewódzki uznał, że roszczenie powódki nie może być uwzględnione, z uwagi na ograniczenie wynikające z art. 216 prawa spółdzielczego. Wkład budowlany, choć zgromadzony z majątku odrębnego powódki, należy do obojga małżonków. Przed uregulowaniem kwestii, związanych z prawem do wkładu mieszkaniowego, powódka nie może dochodzić realizacji praw członkowskich.W rewizji powódka zarzuca naruszenie art. 215 i 216 prawa spółdzielczego i wnosi o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Podstawową przesłanką oddalenia powództwa było stwierdzenie Sądu, że w systemie małżeńskiej wspólności majątkowej zgodnie z art. 215 § 4 prawa spółdzielczego, wkład mieszkaniowy lub budowlany należy przed przydziałem lokalu wspólnie do obojga małżonków, niezależnie od pochodzenia środków, z których został zgromadzony. Przepis ten nie narusza uprawnienia każdego z małżonków do żądania zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z jego majątku odrębnego na majątek wspólny. Skoro jednak z wkładem łączy się ekspektatywa uzyskania tylko jednego mieszkania, to po ustaniu małżeństwa małżonkowie powinni w terminie jednego roku zawiadomić spółdzielnię, któremu z nich przypadło spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, albo przedstawić dowód wszczęcia postępowania o podział tego prawa. Zasada jednopodmiotowości uprawnień względem lokalu nakłada na małżonków, po ustaniu wspólności ustawowej, obowiązek podzielenia się uprawnieniami związanymi z prawnym oczekiwaniem na mieszkanie, zaś podział tych uprawnień powinien nastąpić przed przydziałem lokalu, na co wskazuje treść art. 216 prawa spółdzielczego. Zasada ta, ukształtowana pod rządem art. 138 ustawy o spółdz., była wielokrotnie rozważana w judykaturze Sądu Najwyższego i w piśmiennictwie prawniczym. W uzasadnieniu uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z 30.XI.1974 r. - obejmującej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów o podziale majątku wspólnego małżonków w wypadku, gdy w skład tego majątku wchodzi spółdzielcze prawo do lokalu, wyrażony został pogląd, że z prawem do wkładu łączy się oczekiwanie na uzyskanie w przyszłości mieszkania, przy czym nie suma wkładu mieszkaniowego lub główna wpłata na wkład budowlany, lecz właśnie to oczekiwanie i związana z nim możliwość uzyskania mieszkania ma znaczenie decydujące. Jeżeli małżonkowie oczekują razem na wspólne mieszkanie, to wspólną staje się dla nich ekspektatywa, która wchodzi do majątku wspólnego. Z wkładem łączy się - jak już zaznaczono - ekspektatywa otrzymania tylko jednego mieszkania, dlatego w razie podział majątku wspólnego ten wkład i związana z nim możliwość uzyskania mieszkania może przypaść tylko jednemu z małżonków.Powyższa wykładnia dotyczy jednak sytuacji typowej, gdy małżonkom nie przysługuje prawo do dwóch lub więcej lokali mieszkalnych, w związku z czym oboje oczekują na przydział lokalu, który będzie dla nich stanowił wspólne mieszkanie. Inaczej jednak jest, gdy małżonkowie mają prawo do oddzielnych mieszkań, gdyż z przyczyn usprawiedliwionych mają osobne miejsca zamieszkania (art. 23 ust. 4 pkt 2 pr. lokal. i art. 206 § 3 pr. spółdz.).Nie dostrzegając tego Sąd Wojewódzki nie przywiązał wagi do twierdzeń powódki oraz jej byłego męża Jacka Sz., z których wynika, że małżonkowie mieszkali w różnych miejscowościach i mieli osobne mieszkania. W szczególności przesłuchany jako świadek Jacek Sz. zeznał, że pracuje jako lekarz w K., gdzie zajmuje trzypokojowe mieszkanie z kuchnią. Fakt przebywania w K., połączony z wykonywaniem pracy lekarza w tamtejszym ośrodku zdrowia, uzasadnia domniemanie, że w tej miejscowości ogniskują się osobiste i majątkowe jego interesy, a więc że miejscem jego zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c. jest miejscowość K. Oczywiście domniemanie to może być obalone.W świetle powyższego uznać należy, że w sytuacji, gdy małżonkowie z przyczyn uzasadnionych mają osobne miejsce zamieszkania (art. 25 k.c.), a jedno z nich ma zaspokojone swoje potrzeby mieszkaniowe w miejscowości w której przebywa z zamiarem stałego pobytu, drugie zaś ubiega się o przydział mieszkania spółdzielczego, to wkład, wraz ze związanymi z nim prawami, należy, w drodze wyjątku od zasady, przewidzianej w art. 215 § 4 prawa spółdzielczego, do tego drugiego małżonka.Jeśliby w wyniku ponownego rozpoznania sprawy zostało ustalone, że małżonkowie mają różne miejsca zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c., to przydziału mieszkania dla powódki nie można będzie uzależniać od uprzedniego podziału wkładu, zaś były mąż powódki nie może być brany pod uwagę przy określaniu wielkości ani też nie można żądać rozliczenia z mieszkania zajmowanego dotychczas przez b. męża powódki. Stosownie do art. 214 prawa spółdzielczego, wielkość przydzielonego, lokalu powinna odpowiadać potrzebom członka, jego rodziny i innych osób, pozostających z członkiem we wspólnym gospodarstwie domowym w chwili przydziału tego lokalu. Powódka, poza rodzicami, wskazywała jako domownika, swą babkę Paulinę Ch. Dla oceny, czy osoba ta ma prawo zamieszkiwać w przydzielonym mieszkaniu istotne będzie wyjaśnienie, czy jest ona domownikiem powódki, czy też w inny sposób ma zaspokojone swoje potrzeby mieszkaniowe. Jak to już wyżej podkreślano, ze względu na orzeczony rozwód, nie może być brana pod uwagę przy ewentualnym przydziale mieszkania dla powódki osoba jej byłego męża, także z tej przyczyny, że o wielkości mieszkania przydzielonego członkowi decyduje liczba jego domowników nie z daty wniosku, lecz z daty przydziału.Z uwagi na to, że wynik niniejszej sprawy może dotykać praw byłego męża powódki, powinien on być przypozwany do udziału w sprawie w myśl art. 84 k.p.c.Z powyższych zasad należało orzec jak w sentencji.