III CZP 71/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki (spr.).Sędziowie SN: K. Strzępek, M. Zakrzewska.Protokolant: T. Pyźlak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Małgorzata K. z udziałem Mieczysława K. o podział majątku dorobkowego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym z dnia 13 października 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 23 marca 1988 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy wkład mieszkaniowy wraz z prawem do ekspektatywy mieszkania wchodzi do majątku dorobkowego małżonków po myśli art. 215 § 3 prawa spółdzielczego w sytuacji, gdy wkład ten został zgromadzony przez jednego z małżonków przed zawarciem małżeństwa i małżonek ten wtedy został przyjęty w poczet członków spółdzielni",podjął następującą uchwałę:Wkład mieszkaniowy wraz z ekspektatywą uzyskania mieszkania wchodzi do majątku wspólnego małżonków także wówczas, gdy został zgromadzony przed zawarciem małżeństwa przez jednego z małżonków".Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nasunęło się w sprawie o podział majątku dorobkowego, w której wnioskodawczyni wnosiła między innymi o przyznanie jej wkładu mieszkaniowego zgromadzonego na książeczce mieszkaniowej zarejestrowanej w Spółdzielni mieszkaniowej i ekspektatywy mieszkania. Strony zawarły związek małżeński w dn. 20 III 1980 r., rozwód zaś został orzeczony w dniu 4 III 1987 r. Z małżeństwa pochodzi dwoje dzieci.Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Fabryczna w postanowieniu z dnia 7 stycznia 1988 r. ustalił, że uczestnik postępowania ma zgromadzony wkład mieszkaniowy w spółdzielni mieszkaniowej w 1974-1975 r., mieszka obecnie z inną kobietą, która zajmuje mieszkanie bez tytułu prawnego. Sąd ten nie zaliczał do majątku dorobkowego wkładu mieszkaniowego, ponieważ uczestnik postępowania przed ślubem miał zgromadzony wkład mieszkaniowy i jest to jego majątek odrębny.W związku z zaskarżeniem orzeczenia przez wnioskodawczynię, która nie podziela powyższego stanowiska, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozważane zagadnienie nie po raz pierwszy pojawia się w orzecznictwie sądów, w tym także Sądu Najwyższego. W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej - uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 30 listopada 1974 r. III CZP 1/74 (OSNCP 1976, poz. 48) Sąd Najwyższy przyjął, że o przynależności do majątku wspólnego małżonków spółdzielczego prawa do lokalu zarówno takiego, jak w spółdzielni mieszkaniowej, jak i takiego jak w spółdzielni budowlano mieszkaniowej - nabytego w drodze przydziału wydanego przez spółdzielnię decyduje porównanie daty przydziału z datą powstania wspólności majątkowej między małżonkami. Mianowicie spółdzielcze prawo do lokalu, przyznane w drodze przydziału jednemu z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej, stanowi przedmiot majątku wspólnego małżonków, chociażby wkład mieszkaniowy lub budowlany pochodził w całości lub w części z majątku odrębnego jednego lub obojga małżonków i został wpłacony przed powstaniem wspólności majątkowej. Wpłata ta stanowi nakład z majątku odrębnego jednego lub obojga małżonków na majątek wspólny.Po uchwaleniu tych wytycznych została wydana ustawa z dnia, 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210), która w zasadzie nie pozbawia ich znaczenia prawnego. Spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego może w myśl art. 215 należeć do małżonków; należy ono wspólnie do obojga małżonków bez względu na istniejące między nimi stosunki majątkowe. Przepis § 4 art. 215 Prawa spółdzielczego stanowi, że jeżeli stosunki majątkowe między małżonkami podlegają wspólności ustawowej, wkład mieszkaniowy lub budowlany należy przed przydziałem lokalu wspólnie do obojga małżonków, niezależnie od pochodzenia środków, z których został zgromadzony. W przepisie tym jest mowa o "pochodzeniu środków" ("niezależnie od pochodzenia środków"), nie jest natomiast uregulowana kwestia czasu zgromadzenia wkładu.Przepis ten nie rozstrzyga więc wątpliwości wyrażonej w rozważanym zagadnieniu prawnym, w którym akcent został położony na to, że wkład został zgromadzony przez jednego z małżonków przed zawarciem małżeństwa.Zagadnienie to jednak rozstrzygają wspomniane wytyczne, jak na to wskazuje sformułowanie "chociażby wkład mieszkaniowy lub budowlany pochodził w całości lub w części z majątku odrębnego jednego lub obojga małżonków i został wpłacony przed powstaniem wspólności majątkowej". Stanowisko to należy uznać za aktualne także na tle art. 215 Prawa spółdzielczego.W świetle wytycznych nie ma istotnego znaczenia kwestia, czy wkład mieszkaniowy pochodzi z majątku odrębnego małżonka, powstałego zarówno w czasie trwania małżeństwa lub przed zawarciem małżeństwa czy też stanowi składnik małżeńskiej wspólności majątkowej.W obu tych różnych sytuacjach wkład mieszkaniowy i związana z nim ekspektatywa objęte są małżeńską wspólnością majątkową. Ochrona b. małżonka, który zgromadził wkład na książeczce mieszkaniowej przed zawarciem związku małżeńskiego, ogranicza się do roszczeń o zwrot przez b. małżonka nakładów w postaci zgromadzonego przed zawarciem małżeństwa wkładu. W wypadku odmiennej wykładni dochodziłoby do tego, że przez cały czas trwania małżeństwa wkład i związana z nim ekspektatywa uzyskania przydziału mieszkania spółdzielczego związane byłyby z osobą tylko jednego małżonka. A przecież mieszkanie spółdzielcze uzyskane w tych warunkach wchodziłoby do wspólności małżeńskiej majątkowej i nie mogłoby być traktowane jako należące wyłącznie do majątku jednego małżonka. Wprawdzie przytoczony ustęp wytycznych dotyczy bezpośrednio sytuacji przydziału spółdzielczego prawa do lokalu, to jednak ma on zastosowanie do sytuacji, w której w grę wchodzi w dacie orzekania o podziale majątku wspólnego jedynie ekspektatywa uzyskania przydziału mieszkania w spółdzielni mieszkaniowej.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego zaznaczył, że można dyskutować nad tym problemem, czy słuszne jest społecznie, aby za wykazaną pewną zaradność życiową, polegającą na przewidywaniu swoich potrzeb mieszkaniowych i poczynieniu starań o zgromadzenie wkładu i uzyskanie członkowstwa w spółdzielni mieszkaniowej, osoba taka pozostała bez bliskiej nadziei na mieszkanie, jeżeli zajdą przesłanki przemawiające za przyznaniem przez sąd wkładu i ekspektatywy drugiemu małżonkowi, który nie czynił jakichkolwiek starań o mieszkanie przed zawarciem związku małżeńskiego, a nieraz pozostawał w związku małżeńskim przez krótki okres.Nawiązując do tego zagadnienia, należy zaznaczyć, że małżeństwo jest swoistym indywidualnym, naturalnym, duchowym i cielesnym związkiem społecznym, z założenia trwałym, między mężczyzną i kobietą. Związek ten jest prawnie uprzywilejowany i sankcjonowany. Tworzy on określony rodzinno-prawny stosunek, stanowiąc zarazem instytucję prawną obejmującą wszelkie konsekwencje prawne istnienia i funkcjonowania tego związku w społeczeństwie. W związku z tym nie byłoby uzasadnione preferowanie - zamiast interesu rodziny - interesu jednego z małżonków lub b. małżonków. Ujemne skutki rozwodu w rozważanej sytuacji musi ponieść jeden z małżonków. Dlatego też "regułą powinno być przyznanie wkładu temu małżonkowi, który sprawuje bezpośrednią pieczę nad dzieckiem", jak to podkreślił Sąd Najwyższy w powołanych wytycznych.Podobnego rozszerzenia zakresu wspólności małżeńskiej majątkowej także na majątek odrębny powstały przed zawarciem małżeństwa, czyli przed powstaniem wspólności ustawowej (art. 31 k.r.o.), nie można oczywiście uogólniać i odnosić do innych sytuacji, poza problematyką Prawa spółdzielczego.Z tych wszystkich względów należało rozważane zagadnienie prawne rozstrzygnąć w sposób przedstawiony w sentencji uchwały.