III PZP 33/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: W. Myga (sprawozdawca), E. Jachczyk.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Edwarda K. przeciwko Państwowemu Zakładowi Wychowawczemu w G. o zapłatę wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 28 czerwca 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych, jeżeli nie odbył zajęć dydaktycznych przydzielonych w planie organizacyjnym szkoły z powodu:a) konieczności uczestniczenia w zajęciach dokształcających w studium przedmiotowo-metodycznym,b) korzystania z urlopu okolicznościowego przewidzianego w § 23 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie regulaminów pracy oraz zasad usprawiedliwiania nieobecności w pracy i udzielania zwolnień od pracy (Dz. U. Nr 49, poz. 299),c) planowanej przerwy w zajęciach szkolnych, jeżeli na ten czas szkoła dokonała zmiany planu pracy nauczycieli - w rozumieniu art. 35 pkt 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19)?2. Czy uprawnienie unormowane w wyżej cytowanym przepisie jest "świadczeniem", o którym mowa w art. 100 Karty Nauczyciela -w razie odpowiedzi negatywnej na pytanie 2:3. Od jakiej daty weszło w życie unormowanie wymienione w pytaniu 1 dotyczące zasad wynagradzania nauczycieli za efektywne nie przepracowane godziny ponadwymiarowe z przyczyn wskazanych w pytaniu 1?"podjął następującą uchwałę:1. Przewidziane w art. 35 ust. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19) wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe, wypłacone w wypadku usprawiedliwionego nieodbycia zajęć, przysługuje nauczycielowi od dnia 1 września 1981 r. także w razie ich nieodbycia z powodu uczestnictwa w zajęciach dokształcających na podstawie skierowania zakładu pracy.2. Odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie w pozostałym zakresie. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca domagał się zasądzenia od strony pozwanej wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe ujęte w tygodniowym planie zajęć w roku szkolnym 1981-1982, twierdząc, że wynagrodzenie za wskazane godziny ponadwymiarowe przysługuje mu mimo ich niezrealizowania, gdyż niezrealizowanie nastąpiło z przyczyn usprawiedliwionych. Strona pozwana nie wypłaciła mu wynagrodzenia za 73 godziny ponadwymiarowe, których nie zrealizował w związku z uczestnictwem w sesjach szkoleniowych w dniach 28.IX.-4.X.1981 r., 16-26.XI.1981 r. i 18-31.I.1982 r., wynagrodzenia za 5 godzin ponadwymiarowych w związku z korzystaniem z dni wolnych z powodu śmierci ojca za 13 godzin nie zrealizowanych w okresie Świąt Wielkanocnych.Orzeczeniem z dnia 9.V.1983 r. Terenowa Komisja Odwoławcza zasądziła od strony pozwanej na rzecz wnioskodawcy wynagrodzenie za 73 godziny ponadwymiarowe, których wnioskodawca nie zrealizował z powodu uczestnictwa w sesjach nauczycielskich w Z.G., na które był delegowany przez stronę pozwaną. Powyższe nieobecności Komisja Odwoławcza uznała za usprawiedliwione nieodbycie zajęć z powołaniem się na przepis § 19 uchwały nr 179 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1982 r. (M.P. Nr 22, poz. 189).Orzeczenie powyższe, w części uwzględniającej roszczenie, zostało zaskarżone przez stronę pozwaną.Rozpoznając odwołanie strony pozwanej, Okręgowy Sąd przedstawił Sądowi Najwyższemu pytanie prawne przytoczone w uchwale.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Przede wszystkim należy zauważyć, że pytanie Okręgowego Sądu zostało postawione zbyt szeroko i wykracza poza stan faktyczny będący przedmiotem rozpoznania przez ten Sąd. Przedmiotem rozpoznania jest odwołanie strony pozwanej od orzeczenia Komisji Odwoławczej, która przyznała wnioskodawcy wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe nie odbyte przez niego z powodu uczestnictwa w sesjach szkoleniowych. Wprawdzie Komisja Odwoławcza nie rozstrzygnęła o zasadności roszczeń wnioskodawcy za godziny ponadwymiarowe nie odbyte z innych powodów (można najwyżej domniemywać, że uznała roszczenie za nieuzasadnione), to jednak z powodu braku odwołania wnioskodawcy roszczenia te nie są przedmiotem postępowania przed Sądem.Zgodnie z art. 66 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych przedmiotem pytania prawnego mogą być tylko poważne wątpliwości prawne powstałe przy rozpoznaniu odwołania. Jeżeli więc przedmiotem odwołania jest tylko zasadność roszczenia wnioskodawcy o wynagrodzenie za nie odbyte godziny ponadwymiarowe z powodu uczestnictwa w sesjach szkoleniowych, należało odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie sprecyzowane w pkt 1 lit. b i c.II. Ograniczając się do udzielenia odpowiedzi na pytanie prawne w pozostałym zakresie, należy stwierdzić, że przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19) wprowadziły istotną zmianę odnośnie do zachowania przez nauczyciela prawa do wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe w porównaniu z ustawą z dnia 27 kwietnia 1972 r. - Karta praw i obowiązków nauczyciela (Dz. U. Nr 16, poz. 114 ze zm.).Przepis art. 22 ust. 4 ustawy z dnia 27 kwietnia 1972 r. stanowił, że wynagrodzenie z tytułu godzin ponadwymiarowych wypłacane jest wyłącznie za efektywnie przepracowane godziny i pod warunkiem wykonania przez nauczyciela tygodniowego obowiązującego wymiaru godzin dydaktycznych.Była to regulacja zbliżona do kodeksowych zasad wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych (art. 133 k.p.), uzależniająca prawo do wynagrodzenia od faktycznego przepracowania godzin ponadwymiarowych. Była jednak mniej korzystna, gdyż wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe były rozliczane wyłącznie w skali tygodniowej, a nie dobowej (art. 134 § 1 k.p.).Odmiennie zostało to zagadnienie uregulowane w ustawie z dnia 26 stycznia 1982 r. Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe, przez które rozumie się godziny przydzielone nauczycielowi powyżej obowiązującego tygodniowego wymiaru zajęć (art. 35 ust. 3), przysługuje nauczycielowi za efektywnie przepracowane godziny oraz "w wypadku usprawiedliwionego nieodbycia zajęć" (art. 35 ust. 4).Nowa regulacja jest korzystniejsza dla nauczyciela, nie uzależnia bowiem prawa do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe od przepracowania tygodniowego wymiaru godzin oraz przewiduje prawo do wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe.Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. nie wyjaśnia jednak, co należy rozumieć przez "usprawiedliwione nieodbycie zajęć" i dlatego - na co słusznie zwrócił uwagę Okręgowy Sąd - wykładnia tego przepisu może budzić poważne wątpliwości. W uzasadnieniu pytania prawnego Okręgowy Sąd sugeruje ewentualną możliwość zrównania pojęciowego "usprawiedliwionego nieodbycia zajęć" z "usprawiedliwioną nieobecnością w pracy".Powyższej sugestii Sąd Najwyższy nie podziela.Nie można postawić znaku równości między tymi pojęciami przede wszystkim z tego względu, że Karcie Nauczyciela z 1982 r. jest znany termin "usprawiedliwionej nieobecności w pracy" (art. 41) i skoro ustawodawca w art. 35 ust. 4 uzależnił prawo do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe od "usprawiedliwionego nieodbycia zajęć", to znaczy, że świadomie nie powtórzył sformułowania zawartego w art. 41 Karty Nauczyciela.Ponadto należy zwrócić uwagę na to, że Karta Nauczyciela nie zawiera przepisu identycznego jak art. 80 k.p., zgodnie z którym pracownikowi przysługuje wynagrodzenie za pracę wykonaną. Przepis ten mógłby mieć zastosowanie do nauczycieli w związku z art. 98 ust. 1 Karty. Taką samą zasadę statuuje jednak art. 41 Karty, z którego wynika, że nauczycielowi przysługuje prawo do wynagrodzenia tylko za pracę wykonaną, skoro zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy ("o ile przepisy ustawy nie stanowią inaczej"). Rodzajowe określenie wynagrodzenia, do którego nauczyciel zachowuje prawo z powodu usprawiedliwionej nieobecności w pracy, określa art. 30 ust. 1 Karty Nauczyciela, który stanowi że "wynagrodzenie nauczyciela składa się z wynagrodzenia zasadniczego i dodatków". Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe (art. 35) nie jest ani wynagrodzeniem zasadniczym (art. 30 ust. 2), ani dodatkiem (art. 32-34). W konsekwencji należy uznać, że przepis art. 41 Karty nie stanowi podstawy do zachowania przez nauczyciela prawa do wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe z powodu "usprawiedliwionej nieobecności w pracy", gdyż nie reguluje zachowania prawa do tego rodzaju wynagrodzenia.Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że usprawiedliwiona nieobecność nauczyciela w pracy nie stanowi podstawy do wypłaty wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe.Z usprawiedliwionym nieodbyciem zajęć będziemy mieli do czynienia wtedy, gdy nauczyciel jest gotowy do odbycia zajęć ponadwymiarowych, a dozna przeszkody z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy (art. 81 k.p. w związku z art. 98 ust. 1 Karty Nauczyciela).Taki ogólny pogląd - niezależnie od szczególnych przypadków - wyraziło Ministerstwo Oświaty i Wychowania w wytycznych z dnia 3 marca 1982 r. w sprawie stosowania niektórych postanowień ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. Urz. Ministerstwa Oświaty i Wychowania Nr 4, poz. 34). Należy domniemywać, że wykładni art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela Ministerstwo Oświaty dokonało na podstawie przepisu art. 81 § 1 k.p. w związku z art. 98 ust. 1 Karty Nauczyciela.Powyższa wykładnia art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela nie jest jednak trafna.Artykuł 81 § 1 k.p. określa warunki zachowania prawa do wynagrodzenia określonego w umowie o pracę i mógłby mieć zastosowanie tylko odnośnie do wynagrodzenia nauczyciela określonego w art. 30 ust. 1 Karty Nauczyciela w przypadkach jego gotowości do pracy przy istnieniu przeszkody ze strony zakładu pracy. Nie może ten przepis mieć jednak zastosowania do oceny zachowania przez nauczyciela prawa do wynagrodzenia z tytułu nie odbytych godzin ponadwymiarowych, gdyż jest to inny rodzaj wynagrodzenia.Zasadniczą przeszkodą w stosowaniu art. 81 § 1 k.p. do oceny prawa nauczyciela do wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe jest treść art. 98 ust. 1 Karty Nauczyciela, zgodnie z którym przepisy kodeksu pracy mają zastosowanie w zakresie spraw nie uregulowanych przepisami Karty Nauczyciela. Natomiast art. 35 ust. 4 Karty, wprawdzie nieprecyzyjnie, ale uregulował, że nauczycielowi przysługuje prawo do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe "w wypadku usprawiedliwionego nieodbycia zajęć". Takie postanowienie, będące regulacją przesłanek prawa do wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe, uniemożliwia stosowanie przepisów kodeksu pracy i zmusza do oceny zachowania prawa do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe wyłącznie w ramach wykładni "usprawiedliwionego nieodbycia zajęć".Dokonując wykładni art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na to, że w przepisie tym nie powtórzono konstrukcji zawartej w art. 41 Karty Nauczyciela regulującej zachowanie prawa do wynagrodzenia z powodu usprawiedliwionej nieobecności nauczyciela w pracy, na co wskazano już wyżej. Usprawiedliwiona nieobecność w pracy jest to niestawienie się do pracy z przyczyn osobistych, rodzinnych lub innych leżących po stronie pracownika, którą to nieobecność usprawiedliwiają obowiązujące przepisy. Skoro w art. 35 ust. 4 nie powtórzono konstrukcji art. 41, należy uznać, że nieobecność w pracy z przyczyn osobistych, rodzinnych lub innych leżących po stronie nauczyciela i nieodbycie z tegoż powodu godzin ponadwymiarowych nie jest usprawiedliwioną przyczyną nieodbycia zajęć ponadwymiarowych w rozumieniu art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela i za te godziny nauczycielowi wynagrodzenie nie przysługuje.Jeżeli usprawiedliwionego nieodbycia zajęć nie można szukać w przyczynach leżących po stronie nauczyciela, to należy uznać, że usprawiedliwiać nieodbycie zajęć ponadwymiarowych mogą tylko przyczyny występujące po stronie zakładu pracy, gdy nauczyciel był gotowy do świadczenia pracy, ale doznał przeszkody z przyczyny leżącej po stronie zakładu pracy, jak i wtedy, gdy nie był gotowy do świadczenia pracy z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy. Każde więc nieodbycie godzin ponadwymiarowych z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy będzie usprawiedliwione i nauczycielowi będzie przysługiwało wynagrodzenie.Do przypadków usprawiedliwionego nieodbycia zajęć (godzin ponadwymiarowych) należy zaliczyć sytuację, gdy nauczyciel stawił się do pracy (był gotowy do pracy), ale zajęć nie przeprowadził z powodu zorganizowanej przez szkołę wycieczki, akademii itp., jak też przypadki, gdy nauczyciel nie mógł przybyć do szkoły z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy i nie był gotowy do wykonywania godzin ponadwymiarowych, np. oddelegowanie do innej szkoły w celu przeprowadzenia wizytacji.W przedmiotowej sprawie powstał problem zachowania przez wnioskodawcę prawa do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, których nie wykonał z powodu uczestniczenia w sesjach szkoleniowych.Zasady udzielania urlopów w celu dokształcania się nauczycieli uregulowano w art. 68 ust. 1 Karty Nauczyciela. W zdaniu pierwszym tegoż przepisu uregulowano prawo nauczycieli do płatnego urlopu w celu dalszego kształcenia się, a w zdaniu drugim przewidziano możliwość udzielenia urlopu płatnego lub bezpłatnego dla celów naukowych, artystycznych i oświatowych. Z przepisów wynika, że rozróżnia się dwa kierunki dokształcania nauczycieli: pierwszy - dalsze kształcenie się w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych nauczyciela w jego kierunku pracy i drugi - mający na celu prowadzenie działalności naukowej i ogólne dokształcenie nauczycieli. Pierwszy kierunek ma więc na celu przygotowanie nauczyciela do lepszego wykonywania zawodu. Drugi kierunek dokształcania ma umożliwić nauczycielowi zaspokojenie jego ambicji naukowych.Z powyższego wynika, że pierwszy kierunek dokształcania jest prowadzony zarówno w interesie nauczyciela, jak i zatrudniającej go szkoły, szkoła bowiem, podnosząc kwalifikacje nauczyciela, zmierza do lepszej realizacji wyznaczonych jej zadań. Ocena, czy nauczyciel powinien dalej dokształcać się w celu podniesienia poziomu pracy, należy wyłącznie do szkoły. Wola szkoły będzie konkretyzowała się w skierowaniu nauczyciela na odpowiednie przeszkolenie. Jeżeli więc szkoła skieruje nauczyciela do "dalszego kształcenia się", będzie to stwierdzenie, że dokształcanie się jest w interesie szkoły. Dokształcanie się w interesie szkoły i korzystanie z tego tytułu z płatnego urlopu jest nie tylko usprawiedliwioną nieobecnością w pracy w rozumieniu art. 41 Karty Nauczyciela, ale równocześnie jest to usprawiedliwione nieodbycie zajęć ponadwymiarowych w rozumieniu art. 35 ust. 4 i w tym wypadku nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia za nie zrealizowane godziny ponadwymiarowe.Udzielenie natomiast urlopu płatnego lub bezpłatnego w celu umożliwienia nauczycielowi dokształcenia się w kierunku, w którym szkoła nie jest wprost zainteresowana, jest usprawiedliwioną nieobecnością w pracy w rozumieniu tylko art. 41 Karty Nauczyciela, gdyż jest to nieobecność wyłącznie z przyczyn leżących po stronie nauczyciela.O tym więc, czy usprawiedliwiona nieobecność w pracy nauczyciela z powodu dokształcania się stanowi równocześnie usprawiedliwione nieodbycie zajęć ponadnormatywnych, decyduje fakt skierowania nauczyciela na odpowiednie przeszkolenie. Skierowanie takie obliguje nauczyciela do podporządkowania się poleceniu szkoły i w konsekwencji taka nieobecność, jako nieobecność z przyczyn leżących po stronie szkoły, skutkuje zachowanie przez nauczyciela prawa do wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe.Rozważając przedstawione przez Okręgowy Sąd zagadnienie prawne, nie można pominąć uchwały nr 179 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1982 r. w sprawie zasad udzielania nauczycielom urlopów na kształcenie się, w celach naukowych, artystycznych, oświatowych i z innych ważnych przyczyn oraz ulg i świadczeń związanych z tym kształceniem (M.P. Nr 22, poz. 189), która weszła w życie dnia 23 września 1982 r.Uchwała nr 179 wydana na podstawie delegacji zawartej w art. 68 ust. 2 Karty Nauczyciela uregulowała jednoznacznie prawo do wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe (§ 19) z powodu dokształcania się nauczycieli na podstawie skierowania organu bezpośrednio nadzorującego szkołę (§ 1).Przepisy uchwały nr 179 Rady Ministrów nie stają na przeszkodzie w przyznaniu nauczycielom prawa do wynagrodzenia za nie odbyte godziny ponadwymiarowe przypadające w planie organizacyjnym szkoły w okresie korzystania przez niego z urlopu szkoleniowego na podstawie skierowania, przed dniem 23 września 1982 r. Prawo do wynagrodzenia za usprawiedliwione nieodbycie godzin ponadwymiarowych z powodu uczestniczenia w kształceniu się na podstawie skierowania nauczyciele zachowali z mocy art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela, który wszedł w życie z dniem 1 września 1981 r. na podstawie art. 100 Karty Nauczyciela. Wejście w życie przepisu art. 35 ust. 4 Karty z dniem 1 września 1981 r. nie powinno budzić wątpliwości, skoro przepis ten przyznaje nauczycielom świadczenie (wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe nie odbyte z usprawiedliwionych przyczyn) i równocześnie brak jest przepisu szczególnego, który określałby inną datę wejścia w życie tego przepisu. Na takim zasadnym stanowisku stanęło Ministerstwo Oświaty i Wychowania w wytycznych z dnia 3 marca 1982 r.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi na pytanie prawne jak w uchwale.