III PZP 5/88

Uzasadnienie faktycznePowołany w pytaniu prawnym przepis art. 35 ust. 3 Karty Nauczyciela stanowi, że przez godzinę ponadwymiarową rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych lub wychowawczych powyżej obowiązującego tygodniowego wymiaru godzin dydaktycznych lub wychowawczych.Przepis art. 35 ust. 4 określa natomiast wysokość wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, przydzielone nauczycielowi w planie organizacyjnym, przyznając to wynagrodzenie również w wypadku usprawiedliwionego nieodbywania zajęć.Jak wynika z uzasadnienia pytania prawnego, wątpliwości wyrażone w sposób ogólny, w sformułowaniu tego pytania, sprowadzają się w istocie rzeczy do tego, czy nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie za zamieszczone w planie organizacyjnym godziny ponadwymiarowe przypadające w dniach, w których szkoła zgodnie z obowiązującymi przepisami nie prowadzi działalności dydaktycznej czy wychowawczej.Dotyczy to zaś dni ustawowo wolnych od pracy, jak niedziele czy święta, określone odrębnymi przepisami (art. 138 § 1 k.p.) oraz dni wolnych od pracy i przerw w pracy szkoły (np. przerwy świąteczne, związane z praktykami w szkołach zawodowych czy wcześniejszym zakończeniem zajęć w klasach programowo najwyższych) ustanawianych przez Ministra Edukacji Narodowej z upoważnienia ustawy z 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania (Dz. U. z 1961 r. Nr 32, poz. 160 z późn. zm.) dla każdego roku szkolnego w przepisach o organizacji roku szkolnego.Przytoczone wyżej wątpliwości powstały w związku z wyjaśnieniem Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej z 8 września 1988 r., wedle którego nauczycielowi nie należy wypłacać wynagrodzenia za nieodbyte godziny ponadwymiarowe wyznaczone w planie organizacyjnym szkoły, przypadające na tego rodzaju przerwy w zajęciach - gdyż przerwy te powinny być uwzględnione w planie przez kierownika szkoły.W piśmie Ministra Edukacji Narodowej z 6 lutego 1989 r. wyrażony został pogląd, że sam fakt nieprawidłowego zamieszczenia w planie organizacyjnym szkoły zajęć w godzinach ponadwymiarowych w dniach ustawowo wolnych od pracy lub w okresach przewidzianych przepisami przerw w pracy szkoły nie może stanowić podstawy do wypłaty wynagrodzenia za nieodbyte godziny ponadwymiarowe. W piśmie tym informuje się o zamierzonych działaniach w celu usprawnienia zasad planowania zajęć w godzinach ponadwymiarowych przez odpowiednie zmniejszenie przydziału godzin ponadwymiarowych w tygodniu, w którym przypadają dni wolne od pracy lub ustalone w przepisach o organizacji roku szkolnego przerwy w pracy szkoły.Problem polega więc na tym, czy sam fakt zamieszczenia w planie organizacyjnym szkoły zajęć w godzinach ponadwymiarowych w dniach, w których z mocy obowiązujących przepisów szkoła nie prowadzi zajęć dydaktycznych czy wychowawczych, może być uznany za przydzielenie nauczycielowi tych zajęć w rozumieniu art. 35 ust. 3 Karty Nauczyciela. Przydzielenie bowiem nauczycielowi zajęć w godzinach ponadwymiarowych w planie organizacyjnym szkoły stanowi jedną z podstawowych przesłanek warunkujących powstanie prawa do wynagrodzenia, o którym mowa w art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela.Na tak postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej.Stosownie bowiem do przepisów art. 35 ust. 1 Karty Nauczyciela - nauczyciel może być zobowiązany do pracy w godzinach ponadwymiarowych w szczególnych wypadkach, podyktowanych wyłącznie koniecznością realizacji programu nauczania lub wychowania. Z przepisu tego wynika, że nauczyciel może mieć przydzielone godziny ponadwymiarowe tylko w takich dniach, w których może być realizowany program nauczania czy wychowania, czyli w dniach, w których przewidywane jest faktyczne prowadzenie zajęć w szkole. Tylko bowiem w takich warunkach powstaje po stronie szkoły obowiązek zorganizowania nauczycielowi zajęć w godzinach ponadwymiarowych, a po stronie nauczyciela gotowość do odbycia tych zajęć.Prowadzi to do wniosku, że zamieszczenie w planie organizacyjnym szkoły określonej liczby godzin ponadwymiarowych w każdym tygodniu, bez wyłączenia tych dni, w których zgodnie z obowiązującymi przepisami szkoła nie prowadzi działalności dydaktycznej czy wychowawczej, nie może być uznane za przydzielenie nauczycielowi zajęć w godzinach ponadwymiarowych, uprawniające do wynagrodzenia przewidzianego w art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela, za nieodbyte godziny ponadwymiarowe.Jak wyjaśniono bowiem w powołanej w uzasadnieniu pytania prawnego uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1987 r. III PZP 3/87 (OSNCP 1987/11 poz. 165), podstawowym warunkiem uznania za usprawiedliwione nieodbycie przez nauczyciela zajęć w godzinach ponadwymiarowych jest jego gotowość do odbycia tych zajęć.Nie nakłada się natomiast na nauczyciela obowiązku gotowości do wykonania zajęć w godzinach ponadwymiarowych w takich dniach, w których zgodnie z prawem zajęcia te odbywają się w szkole.W sytuacji takiej nie ciąży też na szkole obowiązek zorganizowania zajęć w godzinach ponadwymiarowych, toteż nie można mówić o ryzyku związanym z prowadzeniem szkoły, w ramach którego zobowiązana jest ona zapewnić nauczycielowi realizację przydzielonych mu godzin ponadwymiarowych - do czego nawiązuje cytowana w uzasadnieniu pytania prawnego uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1987 r. III PZP 29/87 (OSNCP 1989/1 poz. 9).Pogląd wyrażony w tej uchwale dotyczył bowiem zdarzeń trudnych do przewidzenia przez szkołę i nauczyciela, jak np. przerwa w nauczaniu spowodowana warunkami atmosferycznymi czy nie usprawiedliwioną absencją uczniów, a nie przewidzianych przepisami prawa dni wolnych od pracy lub przerw w działalności szkoły.Rozważania powyższe nie dotyczą, rzecz oczywista, przydzielonych nauczycielowi prawidłowo zajęć w godzinach ponadwymiarowych, także w wymienionych wyżej dniach wolnych od pracy lub w okresach przerw w pracy, jeżeli szkoła prowadzi wówczas określoną działalność dydaktyczną lub wychowawczą. Odnosi się to także do placówek oświatowo-wychowawczych o ruchu ciągłym (np. domy dziecka, internaty, ośrodki szkoleniowe, zakłady wychowawcze oraz szkoły zaoczne), w których zajęcia prowadzone są również w niedzielę czy święta. W takich sytuacjach o prawie nauczyciela do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe decyduje spełnienie przesłanek, przewidzianych art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela.