III PZP 3/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, W. Myga, J. Myślicki, M. Rafacz-Krzyżanowska, Z. Stypułkowska (sprawozdawca), J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, J. Szewczyka, po rozpoznaniu wniosku Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w świetle art. 35 ust. 4 oraz art. 41 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia, w tym także wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy i usprawiedliwionego nieodbycia zajęć z powodu choroby nauczyciela, stwierdzonej właściwym zaświadczeniem lekarskim?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Nauczycielowi nie przysługuje wynagrodzenie określone w art. 35 ust. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) za nieodbyte z powodu choroby godziny ponadwymiarowe.Uzasadnienie faktycznePowołany w pytaniu prawnym art. 35 ust. 3 Karty Nauczyciela stanowi, że wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe, przydzielone nauczycielowi w planie organizacyjnym szkoły, wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatków, o których mowa w art. 34, również w wypadku usprawiedliwionego nieodbycia zajęć.Z uzasadnienia pytania prawnego wynika, że źródłem wątpliwości jest wykładnia, zawartego w tym przepisie, zwrotu "usprawiedliwione nieodbycie zajęć" w związku ze zwrotem - użytym w art. 41 Karty Nauczyciela - "usprawiedliwionej nieobecności w pracy", za czas której nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia. Chodzi więc o to, czy nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe także w czasie usprawiedliwionej nieobecności w pracy.Rozważając powyższe wątpliwości wskazać przede wszystkim należy, że instytucja tzw. godzin ponadwymiarowych została w art. 35 Karty Nauczyciela uregulowana w sposób szczególny i kompleksowy. Przepis ten zawiera definicję godzin ponadwymiarowych (ust. 3), warunki, na jakich nauczyciel może być zobowiązany do pracy ponad obowiązkowy wymiar godzin (ust. 1 i 2), a także określa wynagrodzenie za pracę w tych godzinach (ust. 4). Takie uregulowanie stanowi wskazówkę interpretacyjną, że w zakresie nim objętym wyłączone jest stosowanie innych przepisów Karty Nauczyciela w tej materii, w tym - przez art. 98 ust. 1 tej Karty - także odpowiednich przepisów kodeksu pracy.Artykuł 35 ust. 4 Karty Nauczyciela przewiduje wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe oraz przesłankę uprawniającą do tego wynagrodzenia wówczas, gdy nauczyciel nie świadczy pracy w tych godzinach, określając ją sformułowaniem "usprawiedliwionego nieodbycia zajęć". Objęte tym przepisem materie zostały natomiast odmiennie uregulowane w Karcie Nauczyciela co do wynagrodzenia za zajęcia wykonywane w obowiązkowym wymiarze godzin dydaktycznych (wychowawczych), o których mowa w art. 42 ust. 1. Wynagrodzenie z tego tytułu przewiduje art. 30 ust. 1, a uprawnienie do tego wynagrodzenia, mimo nieświadczenia pracy przez nauczyciela w godzinach wymiarowych, art. 41 stanowiący, że nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas "usprawiedliwionej nieobecności w pracy".Z przepisów tych więc wynika, że ustawodawca w różny sposób określił kryteria uprawniające nauczyciela do wynagrodzenia za godziny wymiarowe i ponadwymiarowe.Potwierdza to także gramatyczna wykładnia zwrotu "usprawiedliwione nieodbycie zajęć" prowadząca do takiego jego rozumienia, że dotyczy on sytuacji, w których nauczyciel był gotów do odbycia tych zajęć w godzinach ponadwymiarowych, lecz doznał przeszkód usprawiedliwiających nieodbycie tych zajęć. Są to zaś przede wszystkim przyczyny występujące po stronie zakładu pracy zarówno wtedy, gdy nauczyciel był gotów do pracy, lecz doznał przeszkody w jej świadczeniu ze strony zakładu pracy, jak i wówczas, gdy nie był gotów z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy (np. zorganizowanie przez szkołę określonych imprez, zlecenie nauczycielowi wizytacji innej szkoły, skierowanie nauczyciela na zajęcia dokształcające).Podstawową przesłanką uprawniającą nauczyciela do wynagrodzenia w wypadku usprawiedliwionego nieodbycia zajęć w godzinach ponadwymiarowych jest więc jego gotowość do pracy, co wiąże się z reguły z pozostawaniem przez niego w dyspozycji zakładu pracy.Usprawiedliwiona nieobecność w pracy, o której mowa w art. 41 Karty Nauczyciela, oznacza natomiast niestawienie się nauczyciela do pracy z przyczyn leżących po jego stronie i usprawiedliwiających nieświadczenie pracy według obowiązujących przepisów. Przyczynę taką stanowi, wymieniona w pytaniu prawnym, niezdolność do pracy wskutek choroby stwierdzona świadectwem lekarskim. Stan bowiem taki, bez względu na rodzaj schorzenia, czy jego okoliczności sprawcze, powoduje, że nauczyciel nie jest gotów do świadczenia pracy i nie może pozostawać w dyspozycji zakładu pracy.W świetle powyższego należy uznać za prawidłową wykładnię wymienionych pojęć, przytoczoną w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1983 r. III PZP 33/83 (OSNCP 1984, z. 2-3, poz. 30), prowadzącą także do wniosku, że "usprawiedliwione nieodbycie zajęć" oraz "usprawiedliwiona nieobecność w pracy" nie są to pojęcia tożsame, a ponadto nie pokrywające się, gdyż obejmują różne zakresy stanów faktycznych.Nie można natomiast podzielić poglądu, prezentowanego w uzasadnieniu pytania prawnego, według którego przez pojęcie "usprawiedliwione nieodbycie zajęć" należy rozumieć zarówno sytuacje związane z usprawiedliwioną nieobecnością w pracy, jak i wypadki, gdy nauczyciel był obecny w pracy, ale nie wykonał zajęć w godzinach ponadwymiarowych z przyczyn usprawiedliwionych. Pogląd ten - oparty na założeniu, że usprawiedliwione nieodbycie zajęć jest pojęciem szerszym niż usprawiedliwiona nieobecność w pracy - pomija taką wykładnię treści tych zwrotów, jaka wynika także z analizy całokształtu przepisów dotyczących wynagrodzeń nauczyciela, zawartych w rozdziale 5 Karty Nauczyciela.Jeżeli ustawodawca używa w przepisach tego rozdziału różnych pojęć w stosunku do różnych wynagrodzeń przysługujących nauczycielowi, to brak jest przekonujących racji dla uznania, że zmierzał w istocie rzeczy, jak to sugeruje uzasadnienie pytania prawnego, do przyznania takich samych uprawnień do wynagrodzenia za godziny wymiarowe i ponadwymiarowe, w razie usprawiedliwionego nieświadczenia pracy w tych godzinach.Przytoczona wykładnia gramatyczna tych pojęć, jak również wynikająca z przepisów Karty Nauczyciela dotyczących wynagrodzeń potwierdza wniosek, iż są to pojęcia odrębne o nie pokrywającym się zakresie.Nie można też pominąć argumentu wynikającego z analizy porównawczej treści art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela oraz poprzednio obowiązującego w tej materii art. 22 ust. 4 ustawy z dnia 27 kwietnia 1972 r. - Karta praw i obowiązków nauczyciela (Dz. U. Nr 16, poz. 114), według którego wynagrodzenie z tytułu godzin ponadwymiarowych wypłacane było wyłącznie za efektywnie przepracowane godziny. Takie zaś uregulowanie wyłączało prawo do wynagrodzenia również wtedy, gdy nauczyciel był gotów do pracy w tych godzinach i nie mógł jej świadczyć także z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy. Zamieszczenie więc w art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela zwrotu, według którego wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe przysługuje również w wypadku "usprawiedliwionego nieodbycia zajęć" stanowi rozwiązanie korzystniejsze w stosunku do poprzedniego w tym zakresie - przy zachowaniu, poza tym wyjątkiem, podstawowej zasady, iż nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie tylko za efektywnie przepracowane godziny ponadwymiarowe.Z wymienionych względów udzielono odpowiedzi jak w pkt 1 sentencji uchwały.Sposób, w jaki zredagowane zostało pytanie prawne, wskazuje, że zawiera ono także wątpliwości co do tego, czy nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy i usprawiedliwionego nieodbycia zajęć zarówno za godziny wymiarowe, jak i ponadwymiarowe. Pomijając już to, że uzasadnienie pytania prawnego nie zajmuje się problematyką prawa do wynagrodzenia za zajęcia wykonywane w obowiązkowym wymiarze godzin, stwierdzić należy, że została ona wprost uregulowana w art. 41 Karty Nauczyciela, natomiast w kwestiach nie uregulowanych będą miały zastosowanie do tego wynagrodzenia, na podstawie art. 98 ust. 1 tej Karty, odpowiednie przepisy kodeksu pracy, w tym art. 81 k.p., a także inne szczególne przepisy w tej materii. Jeżeli zaś nie zachodziła potrzeba wyjaśnienia wątpliwości w tym przedmiocie, należało zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) odmówić podjęcia uchwały w takim zakresie, w jakim pytanie prawne wykracza poza problematykę związaną z wynagrodzeniem za godziny ponadwymiarowe.