Rw 867/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk E. Zawiłowski. Sędziowie: ppłk T. Kacperski (sprawozdawca), ppor. W. Oziębło (sędzia s. wojsk. - deleg.).Wiceprokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk R. Kempara.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 1983 r. na rozprawie sprawy nieprawomocnie skazanych: 1) Marka N. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 184 § 1 k.k. w zb. z art. 319 k.k. - czterokrotnie i w art. 319 k.k. na łączną karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz degradacji, 2) Andrzeja G. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 184 k.k. - z zastosowaniem art. 293 § 1 k.k. - czterokrotnie, na łączną karę 2 lat aresztu wojskowego oraz degradacji, 3) Ryszarda M. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 184 § 1 k.k. w zb. z art. 319 k.k. i w art. 184 § 1 z zastosowaniem art. 293 § 1 k.k. - dwukrotnie, na łączną karę 2 lat aresztu wojskowego i degradacji, 4) Marka C. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 184 § 1 k.k. - z zastosowaniem art. 293 § 1 k.k. - dwukrotnie, na łączną karę 2 lat aresztu wojskowego, z powodu rewizji, wniesionej przez obrońców oskarżonych od wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w N. z dnia 20 sierpnia 1982 r., częściowo uwzględniając rewizję obrońców, zaskarżony wyrok: 1) w stosunku do oskarżonego Marka N. zmienił przez: a) wyeliminowanie z jego opisów czynów (zawartych w pkt 1, 3, 4 i b) sformułowań o brzmieniu: "pozostającemu wobec niego (pokrzywdzonego - dop. SN) w stosunku przemijającej zależności" oraz "znęcał się nad nim fizycznie i moralnie", b) poprawienie kwalifikacji prawnej tych czynów na kwalifikację z art. 319 k.k. i przyjęcie tego przepisu w zw. z art. 293 § 1 k.k. za podstawę wymiaru kary oskarżonemu oraz wymierzenie mu kar jednostkowych (...), c) orzeczenie na podstawie art. 66, 67 § 1 i art. 71 § 1 k.k. kary łącznej 1 roku i 6 miesięcy aresztu wojskowego oraz kary dodatkowej degradacji; 2) w stosunku do oskarżonego Andrzeja G. uchylił i umorzył postępowanie karne na podstawie art. 11 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 361 § 1 k.p.k., przyjmując zarazem, ze przypisane oskarżonemu czyny przestępne wyczerpują znamiona występków określonych w art. 167 § 1 k.k.; 3) w stosunku do oskarżonego Ryszarda M. w części dotyczącej czynów opisanych w pkt 2 i 3 uchylił i postępowanie karne w tym zakresie na podstawie art. 11 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 361 § 1 k.p.k. umorzył, przyjmując zarazem, że czyny te wyczerpują dyspozycje art. 167 § 1 k.k., a jeżeli chodzi o czyn opisany w pkt 1 - zmienił przez: a) wyeliminowanie z jego opisu zwrotów o treści: "pozostającemu wobec niego w stosunku przemijającej zależności" oraz "znęcał się nad nim fizycznie i moralnie", b) poprawienie kwalifikacji tego czynu na kwalifikację z art. 319 k.k. i przyjęcie tego przepisu w zw. z art. 293 § 1 k.k. oraz z zastosowaniem art. 296 § 2 k.k. za podstawę złagodzonego wymiaru kary 1 roku aresztu wojskowego oraz kary dodatkowej degradacji; 4) w stosunku do oskarżonego Marka C. uchylił i postępowanie karne przeciwko niemu umorzył na podstawie art. 11 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 361 § 1 k.p.k., przyjmując zarazem, że przypisane mu czyny przestępne wyczerpują znamiona występku określonego w art. 167 § 1 k.k. - i z tymi zmianami w pozostałej części utrzymał w mocy. Uzasadnienie faktyczne(...) Wyrok ten zaskarżony został rewizjami obrońców oskarżonych. Obrońca oskarżonego Marka N. zarzucił temu wyrokowi obrazę art. 184 1§ 1 k.k. wskutek błędnego jego zastosowania, chociaż zachowanie tego oskarżonego wyczerpuje jedynie dyspozycje art. 319 k.k. (art. 387 pkt 1 k.p.k.), czego rezultatem było wymierzenie mu rażąco surowej kary pozbawienia wolności (art. 387 pkt 4 k.p.k.), i na tej podstawie wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku przez: a) zmianę kwalifikacji prawnej czynów oskarżonego Marka N. - na art. 319 k.k. i b) wydatne złagodzenie wymierzonej kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Z kolei obrońca oskarżonego Andrzeja G. zakwestionował prawidłowość przyjętej przez sąd pierwszej instancji oceny prawnej czynów tego oskarżonego, uznając zastosowanie art. 184 § 1 k.k. (art. 387 pkt 1 k.p.k.) za bezpodstawne, oraz twierdził, że wymierzona kara ma cechy rażącej surowości (art. 387 pkt 4 k.p.k). W konsekwencji wnosił o zmianę kwalifikacji prawnej czynów przypisanych oskarżonemu - na art. 319 k.k. i uznanie, że działanie jego stanowi przestępstwo ciągłe, a w szczególności o odpowiednie złagodzenie i warunkowe zawieszenie wymierzonej mu kary. Obrońca natomiast oskarżonego Ryszarda M. zarzucił temu wyrokowi obrazę prawa materialnego (art. 387 pkt 1 k.p.k.), a konkretnie art. 184 § 1 k.p.k. wskutek niezasadnego zastosowania go do przestępnego działania tego oskarżonego, a ponadto rażącą surowość wymierzonej oskarżonemu kary (art. 387 § 4 k.p.k.), i wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku: a) przez uznanie, że oskarżony swoim zachowaniem w stosunku do Ireneusza J. wyczerpał tylko ustawowe znamiona przestępstwa określonego w art. 319 k.k., jak też orzeczenie wobec niego za popełnienie tego przestępstwa kary typu wolnościowego, b) uniewinnienie oskarżonego od zarzutów popełnienia przestępstwa określonego w art. 184 § 1 k.k. w stosunku do Kazimierza O. i Ignacego L. Wreszcie obrońca oskarżonego Marka C. podnosząc zarzuty: a) obrazy przepisów prawa materialnego wskutek uznania, że działanie tego oskarżonego wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 184 § 1 k.k. (art. 387 pkt 1 k.p.k.), b) obrazy przepisów postępowania (art. 387 pkt 2 k.p.k.), a mianowicie art. 357 i 372 k.p.k., c) błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, które miały wpływ na treść orzeczenia, polegającego na przyjęciu istnienia faktycznej zależności Zenona Z. i Jarosława S. od oskarżonego, istnienia terroru fizycznego i psychicznego w kompanii technicznej (art. 387 pkt 3 k.p.k.) - wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i uniewinnienie oskarżonego Marka C. od przypisanych mu czynów. Po wysłuchaniu obrońców, którzy popierali rewizje i zawarte w nich wnioski, przy czym obrońca oskarżonego Andrzeja G. - modyfikując je - wniósł o uniewinnienie tego oskarżonego od przypisanych mu przestępstw, jak też przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej, wnoszącego o nieuwzględnienie rewizji i utrzymanie zaskarżonego wyroku. w mocy, a w każdym bądź razie kwestionującego stosowanie instytucji warunkowego zawieszenia w stosunku do oskarżonych uznanych za winnych popełnienia przestępstw określonych w art. 319 k.k., Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje: Ustalenia faktyczne poczynione w zaskarżonym wyroku, chociaż znajdują - jeżeli chodzi o rekonstrukcję poszczególnych epizodów przestępnego działania oskarżonych - wiarygodne udokumentowanie dowodowe, nasuwają jednak uzasadnione zastrzeżenia w kwestii oceny prawnej czynów oskarżonych, dokonanej przez sąd pierwszej instancji. Sprawa niniejsza jakkolwiek należy do kategorii spraw o przestępstwa stanowiące relikt tzw. "pruskiej dyscypliny", wszelako charakteryzuje się tym, że przedmiotem jej oceny są czyny przestępne popełnione przez żołnierzy starszego rocznika w stosunku do nie będących ich podwładnymi żołnierzy młodszego rocznika - stopniem wojskowym równych (poza oskarżonym Markiem N.) lub nawet starszych od nich. Zamieszczone w części wojskowej kodeksu karnego przepisy (art. 319-321) nie przewidują penalizacji takich czynów. Dlatego też sprawcy ich mogą - w zależności od realiów konkretnej sprawy - ponosić bądź odpowiedzialność karną tylko na podstawie odpowiednich przepisów części szczególnej kodeksu karnego (np. art. 167, 181-182), jeżeli oczywiście działanie ich polega na fizycznym lub psychicznym dręczeniu, naruszaniu godności osobistej albo nietykalności cielesnej pokrzywdzonych żołnierzy, bądź też odpowiadać przed sądami społecznymi funkcjonującymi w wojsku (por. uchwała Izby Wojskowej SN z dnia 31 grudnia 1982 r. - 216/32). Rzecz polega jednak na tym, czy na tle wspomnianej konfiguracji osobowej, która wytworzyła się w rozpatrywanej sprawie, sprawcy tego rodzaju przestępstw mogą ponosić odpowiedzialność karną również na podstawie art. 184 § 1 k.k. Problem sprowadza się głównie - choć nie tylko - do wykładni użytego w tym przepisie pojęcia "stosunek zależności", istniejącego pomiędzy sprawcą a pokrzywdzonym, zwłaszcza zaś w sytuacji, gdy owa "zależność" wynika - tak jak w tej sprawie - wyłącznie z krótszego stażu w służbie wojskowej pokrzywdzonego żołnierza, będącego stopniem równym lub nawet starszym niż sprawca. Odpowiedzi bowiem na te wątpliwości nie udziela uchwała składu siedmiu sędziów Izby Wojskowej SN z dnia 24 marca 1978 r. - U 1/78 (OSNKW 1978, z. 4-5, poz 42), dotycząca jedynie problematyki kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu na podstawie art. 184 § 1 lub 2 k.k. w zw. z art. 319 k.k., i to tylko wówczas, gdy pomiędzy sprawcą a pokrzywdzonym istnieje stosunek przełożeństwa albo starszeństwa w stopniu. Również w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie prawnokarnej ochrony rodziny (OSNKW 1976, z. 7--8, poz. 86) brak takiej definicji faktycznego stosunku zależności, bo jedynie o taki w tym wypadku chodzi, którą można byłoby przetransportować na grunt specyficznych realiów życia wojskowego i zastosować do sytuacji, o której mowa w niniejszej sprawie. Jest to oczywiste i zrozumiałe, jako że owe wytyczne dotyczą zarówno innego kręgu podmiotów korzystających z prawnokarnej ochrony art. 184 § 1 k.k., jak też odmiennych konfiguracji prawnofaktycznych. Odpowiedzi zatem na sformułowane pytania i rozstrzygnięcia tych wątpliwości szukać należy w przepisach Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL, w których znalazły dokładne uregulowanie prawne wszelkie zasady zależności pomiędzy żołnierzami. Żaden zaś z przepisów zawartych w tym regulaminie, wyliczających numeratywnie sytuacje, w jakich mogą, w specyficznych dla struktury organizacyjnej wojska stosunków międzyosobowych, powstać sytuacje, w których żołnierz stopniem równy traktowany jest jako przełożony, nie wskazuje na istnienie zależności, mającej za podstawę staż służby wojskowej (z wyjątkiem jednego z wariantów sytuacyjnych, o których mowa w pkt. 28 cytowanego regulaminu). Sprawia to w konsekwencji, że żołnierz nie pozostaje w stosunku zależności w rozumieniu art. 184 § 1 k.k, od innego żołnierza stopniem równego lub nawet młodszego, jeżeli ów "stosunek zależności" wynika wyłącznie z krótszego stażu służby wojskowej pomiędzy sprawcą a pokrzywdzonym, chyba że zachodzi (zupełnie wyjątkowa) sytuacja wymieniona w pkt 28 Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL. Również żołnierz stopniem starszy nie może ponosić odpowiedzialności karnej na podstawie art. 184 § 1 k.k., jeżeli z konkretnych ustaleń faktycznych wynika, że między nim a pokrzywdzonym, który jest młodszy stopniem, bądź nie istniał stosunek zależności w ujęciu tego przepisu, bądź też działanie jego wynikające z nadużycia uprawnień (por. pkt 46 ust. 1 powołanego regulaminu) nie miało postaci znęcania się, lecz stanowiło formę zmuszenia młodszego stopniem do określonego zachowania się, mającego na celu wyrządzenie mu krzywdy fizycznej lub moralnej (...).