IV KR 5/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Bratoszewski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Pustelnik, S. Sokół. Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Kubicki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 22 lutego 1983 r. sprawy Wojciecha M., oskarżonego z art. 227 § 2 i in. k.k. w zw. z art. 10 § 2 i 3 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez prokuratora od wyroku Sądu Wojewódzkiego w L. z dnia 22 października 1982 r.:1) zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zamiast przypisania oskarżonemu jednego czynu przestępnego uznał go za winnego popełnienia dwóch odrębnych przestępstw, a mianowicie:a) tego, że w dniu 28 stycznia 1981 r. w S. po uprzednim odbyciu kary 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności za popełnienie przestępstwa określonego w art. 208 k.k., działając wspólnie z Włodzimierzem B. i w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadził Wiesławę D., Leszka D. i Lecha C. do niekorzystnego rozporządzenia ich mieniem przez wprowadzenie ich w błąd przez to, że sprzedał im falsyfikaty 2.900 guldenów holenderskich za 156.000 zł, puszczając je w obieg, to jest czynu przewidzianego w art. 227 § 2 k.k. w zw. z art. 205 § 1 i art. 10 § 2 k.k.;b) tego, że w tym samym czasie i miejscu - jak opisano pod lit. a - po zorientowaniu się przez pokrzywdzonych, że padli ofiarą oszustwa, i zażądaniu przez nich zwrotu pieniędzy oraz po schwytaniu Włodzimierza B. groźbą użycia noża udaremnił zatrzymanie go i zmusił Lecha C. do uwolnienia Włodzimierza B., to jest czynu przewidzianego w art. 252 § 1 k.k. w zw. z art. 167 § 1 i art. 10 § 2 k.k., i za to skazał go:- za czyn opisany pod lit. a - na podstawie art. 227 § 2 k.k. w zw. z art. 10 § 3 i art. 10 § 1 oraz art. 36 § 3 k.k. - na karę 3 lat pozbawienia wolności i 30.000 zł grzywny, a ponadto na podstawie art. 62 § 1 k.k. orzekł nadzór ochronny na okres 3 lat;- za czyn opisany pod lit. b - na podstawie art. 252 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 3 k.k. - na karę 2 lat pozbawienia wolności;- na podstawie art. 66 i 67 § 1 k.k. wymierzył oskarżonemu jako karę łączną pozbawienia wolności karę 4 lat (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w L. wyrokiem z dnia 22 października 1982 r. uznał Wojciecha M. za winnego tego, że po odbyciu dnia 9 stycznia 1981 r. kary 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności za przestępstwo określone w art. 208 k.k., orzeczonej wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w L. z dnia 20 czerwca 1980 r. - w dniu 28 stycznia 1981 r. w S., działając wspólnie z Włodzimierzem B., w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadził Wiesławę D., Leszka D. i Lecha C. do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem za pomocą wprowadzenia w błąd przez to, że sprzedał im za 156.000 zł falsyfikaty 2.900 guldenów holenderskich, i w ten sposób puścił w obieg podrobione pieniądze, a po zorientowaniu się pokrzywdzonych w oszustwie i zażądaniu przez nich zwrotu pieniędzy i schwytaniu Włodzimierza B. zmusili Lecha C. groźbą użycia noża do uwolnienia Włodzimierza B., tj. czynu wyczerpującego znamiona określone w art. 205 § 1, art. 227 § 2 i art. 167 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 1 k.k., i na podstawie art. 227 § 2 i art. 36 § 3 k.k. w zw. z art. 10 § 3 k.k. skazał go na karę 3 lat pozbawienia wolności i 30.000 zł grzywny (...), a na podstawie art. 60 § 1 k.k. orzekł w stosunku do Wojciecha M. nadzór ochronny na okres 3 lat (...).Po wydaniu tego wyroku, przed wniesieniem rewizji, Sąd Wojewódzki wydał w dniu 2 grudnia 1982 r. postanowienie, mocą którego sprostował - jako oczywiste omyłki - zawarte w wyroku rozstrzygnięcia dotyczące kwalifikacji prawnej w ten sposób, że jako podstawę prawną skazania przyjął ponadto art. 60 § 1 k.k., a jako podstawę orzeczenia nadzoru ochronnego - art. 62 § 1 k.k., a nie 60 § 1 k.k.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego wniósł rewizję prokurator, zarzucając m.in. obrazę przepisów prawa karnego materialnego, a mianowicie:1) art. 10 § 2 k.k. - polegającą na błędnym uznaniu, że czyn popełniony przez oskarżonego wyczerpuje znamiona pozostających w kumulatywnym zbiegu przestępstw określonych w art. 227 § 2, art. 205 § 1 i art. 167 § 1 k.k. w sytuacji, gdy ustalenia faktyczne poczynione w toku przewodu sądowego wskazują w sposób jednoznaczny, że zachowaniem swoim - stanowiącym dwie odrębne i niezależne od siebie czynności wykonawcze - oskarżony wypełnił zespół znamion przestępstwa przewidzianego w art. 227 § 2 i art. 205 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k. oraz oddzielnie występku przewidzianego w art. 167 § 1 k.k., pozostającego z tym pierwszym czynem w zbiegu realnym;2) art. 60 § 1 k.k. - polegającą na pominięciu tego przepisu w kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu, mimo przyjęcia w opisie tego czynu, że Wojciech M. dopuścił się go w warunkach powrotu do przestępstwa określonych w art. 60 § 1 k.k., oraz orzeczeniu wobec oskarżonego nadzoru ochronnego na podstawie tego przepisu, zamiast na podstawie art. 62 § 1 k.k. (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja jest zasadna.W świetle nie kwestionowanych ustaleń faktycznych dokonanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku bezsporne jest, że oskarżony dopuścił się dwu czynów, a mianowicie:1) puszczenia w obieg falsyfikatów guldenów holenderskich, połączonego zresztą z równoczesnym oszustwem na szkodę pokrzywdzonych Wiesławy i Leszka D. oraz Lecha C., co zostało dokonane wespół z Włodzimierzem B.2) sterroryzowania pokrzywdzonego Lecha C. groźbą użycia noża i zmuszenia go do uwolnienia schwytanego przez niego współsprawcy pierwszego czynu Włodzimierza B., co dokonane zostało przez niego samodzielnie.Wprawdzie takie zachowanie się sprawcy, które z punktu widzenia zewnętrznego obserwatora da się oddzielić jako odrębne czyny przestępne, nie świadczy jeszcze samo przez się o popełnieniu przez niego dwu odrębnych przestępstw, ale potraktowanie dwu lub więcej czynów przestępnych jako jednego przestępstwa może nastąpić zwłaszcza wtedy, gdy w grę wchodzi tzw. czyn współukarany (następny lub uprzedni), przestępstwo złożone (jak np. rozbój lub kradzież rozbójnicza) czy przestępstwo ciągłe.W konkretnej sprawie żadna z tych sytuacji nie występuje. W szczególności nie występuje tu konstrukcja czynu współukaranego, którą najprawdopodobniej miał na względzie Sąd Wojewódzki. Zachowanie się oskarżonego, polegające na groźbie użycia noża w celu wymuszenia uwolnienia schwytanego współsprawcy po dokonanym uprzednio pierwszym czynie, nie może być uznane za czyn współukarany z tym pierwszym czynem. Sam fakt, że czyn ten został popełniony bezpośrednio po dokonanej transakcji i zorientowaniu się przez pokrzywdzonych, że padli ofiarą oszustwa, nie może być wystarczający do przyjęcia tej konstrukcji. Przyjęcie wypracowanej w doktrynie i orzecznictwie sądowym konstrukcji czynu współukaranego byłoby możliwe jedynie wówczas, gdyby drugi czyn był konieczną i logiczną, a przy tym typową konsekwencją popełnienia pierwszego z nich, jak to jest np. przy ukrywaniu lub zbyciu przedmiotów przez sprawcę kradzieży, który nie odpowiada już za osobno popełnione paserstwo. W sprawie niniejszej drugi z czynów oskarżonego nie był ani koniecznym, ani logicznym następstwem popełnienia pierwszego z czynów, dokonany był już po pewnym czasie od popełnienia pierwszego, skierowany był wobec jednego tylko z pokrzywdzonych, a co najważniejsze godził w inne dobra prawne niż pierwszy z tych czynów. Dobrami tymi była wolność człowieka w sensie możliwości swobodnego wyboru decyzji, a także prawidłowo i szeroko rozumiany wymiar sprawiedliwości, skoro działaniem swym oskarżony zmierzał także do utrudnienia spodziewanego postępowania karnego przez uwolnienie schwytanego współsprawcy przestępstwa. Okoliczność, że działał on tu z obawy przed odpowiedzialnością karną, grożącą również jemu samemu, nie ma znaczenia dla bytu przestępstwa określonego w art. 252 § 1 k.k., co wynika wyraźnie z treści § 3 tego przepisu.Z rozważań tych wynika więc, że oskarżony dopuścił się dwóch odrębnych przestępstw, pozostających ze sobą w tzw. zbiegu realnym, a nie jednego tylko przestępstwa w zbiegu kumulatywnym. Przyjęcie tego poglądu otwiera drogę do rozważenia, czy Sąd Najwyższy może skazać oskarżonego w postępowaniu rewizyjnym za drugi czyn, mimo że nie był on za ten czyn, jako za czyn odrębny, skazany w pierwszej instancji.Rozważając to zagadnienie, Sąd Najwyższy uznał, że nie ma przeszkód ani faktycznych, ani prawnych do postępowania w ten sposób.Wynikający z art. 383 § 2 k.p.k. zakaz skazania oskarżonego przez Sąd Najwyższy dotyczy wyłącznie oskarżonego, którego w pierwszej instancji uniewinniono lub co do którego w tejże instancji umorzono postępowanie.W sprawie niniejszej oskarżony nie został ani uniewinniony, ani też nie umorzono postępowania o czyn polegający na groźbie użycia noża wobec pokrzywdzonego Lecha C., lecz został za ten czyn skazany, o czym świadczy zarówno opis czynu mu przypisanego, jak i kumulatywna kwalifikacja prawna m.in. z art. 167 § 1 k.k. Mimo więc tego, że za ten czyn nie wymierzono mu osobnej kary, a to wobec potraktowania tego czynu jako jednego z członów czynu współukaranego, nie ma przeszkód do skazania go za ten czyn przez Sąd Najwyższy. Dlatego też Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i skazał oskarżonego - zgodnie z postulatem rewizji prokuratora - za dwa odrębne przestępstwa o zmienionym opisie czynów. Pierwszy z nich wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 227 § 2 k.k. w kumulatywnym zbiegu z art. 205 § 1 k.k., a drugi - znamiona przestępstwa określonego w art. 252 § 1 k.k. w zbiegu kumulatywnym z art. 167 § 1 k.k., co uzasadnia - w myśl art. 10 § 3 k.k. - wymierzenie kar na podstawie przepisów przewidujących kary surowsze, a więc odpowiednio za czyn pierwszy - na podstawie art. 227 § 2, a za czyn drugi - na podstawie art. 252 § 1 k.k. (...).