III CZP 33/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: K. Piasecki, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wacława i Sabiny małżonków J. z udziałem Jana F. o dział spadku i zniesienie współwłasności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 29 maja 1982 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy w świetle art. 2 § 1 i 2 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) w razie połączenia w jednym postępowaniu działu tytułu (art. 689 k.p.c.) w odniesieniu do gospodarstwa rolnego należy stosować przepisy obowiązujące w dacie otwarcia spadku (§ 1), czy przepisy z daty zniesienia współwłasności (§ 2)?2) Jaką datę w świetle art. 2 § 2 powołanej ustawy należy przyjąć jako datę zniesienia współwłasności - czy datę złożenia wniosku, czy datę orzeczenia sądu I instancji, czy datę uprawomocnienia się tego orzeczenia?3) Czy w świetle znowelizowanego art. 216 § 5 k.c. przy oszacowaniu nieruchomości rolnych położonych na terenach miast należy stosować ceny według przepisów dotyczących sprzedaży gruntów rolnych z Państwowego Funduszu Ziemi, czy ceny wywłaszczeniowe?"podjął następującą uchwałę:1) Reguła wyrażona w art. 2 § 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81), według której przepisy tej ustawy stosuje się do spadków otwartych od dnia jej wejścia w życie, nie ma zastosowania do działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne, otwartego przed tym dniem, w takim zakresie, w jakim przepisy szczególne o dziale spadku nie regulują tego działu samodzielnie, lecz zawierają odesłanie do przepisów o podziale nieruchomości rolnych przy zniesieniu współwłasności. Zgodnie z regułą, wyrażoną w art. 2 § 2 tej ustawy, ostatnio wymienione przepisy dotyczące zniesienia współwłasności stosuje się odpowiednio do działu spadku w brzmieniu obowiązującym w dacie tego zdarzenia. 2) Datą zdarzenia w rozumieniu art. 2 § 2 wyżej wymienionej ustawy jest data zniesienia współwłasności przez sąd pierwszej instancji. 3) Zasada, według której oszacowanie nieruchomości rolnej w celu ustalenia wartości udziałów współwłaścicieli przeprowadza się według przepisów dotyczących sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (art. 216 § 5 k.c.), ma zastosowanie również do oszacowania nieruchomości rolnej położonej na terenie miasta. Uzasadnienie faktyczneDokonując działu spadku i zniesienia współwłasności Sąd Rejonowy ustalił, że przedmiotem postępowania jest nieruchomość rolna w mieście G.M. o powierzchni 1,6204 ha, składająca się z dwóch działek oddzielonych od siebie ulicą, oraz ruchomości wymienione w sentencji postanowienia tego Sądu z dnia 10 lutego 1982 r. Wspomniana nieruchomość stanowiła współwłasność Wincentego J., zmarłego w dniu 27 grudnia 1974 r. w 5/8 częściach oraz współwłasność Wacława i Sabiny małżonków J. w 3/8 częściach. Spadek po Wincentym J. nabyli syn Wacław J. oraz druga żona spadkodawcy Zofia J. w częściach równych po połowie, po śmierci zaś Zofii J. jej spadkobiercą jest Jan F. Sąd Rejonowy w wyniku działu spadku i zniesienia współwłasności przyznał całą nieruchomość Wacławowi i Sabinie J., zasądzając od nich spłatę na rzecz Jana F. Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji Jana F., w której kwestionował on odmowę podziału nieruchomości w naturze i przyznania mu na własność jednej z działek, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia trzy zagadnienia prawne, przedstawione w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:1. Według brzmienia art. 2 § 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) przepisy tej ustawy stosuje się do spadków otwartych od dnia jej wejścia w życie. Z unormowania tego wynika, że - w przeciwieństwie do przepisów prawa międzyczasowego zamieszczonych w art. LV i nast. przepisów wprowadzających kodeks cywilny oraz w art. 2 ustawy z 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) - ustawodawca w odniesieniu do spadków odstąpił od zasady retroakcji i uzależnił działanie wprowadzonych z dniem 6 kwietnia 1982 r. zmian stanu prawnego od daty otwarcia spadku. Oznacza to, że do spadków otwartych przed tym dniem mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu dotychczasowym, natomiast do spadków otwartych od tego dnia - przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym przez omówioną ustawę.Użyte w art. 2 § 1 tej ustawy określenie "spadki" obejmuje ogół przepisów dotyczących nabycia spadku, na co wskazuje choćby tytuł księgi czwartej kodeksu cywilnego pt. "Spadki", normującej wszelkie instytucje prawa spadkowego z działem spadku włącznie. Na to, że wspomniany art. 2 § 1 tej ustawy odnosi się również do znowelizowanych przepisów w zakresie działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne, wskazuje również treść paragrafu 2 tego artykułu, który wyrażoną w nim regułę międzyczasową odnosi jedynie do przeniesienia własności i zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej. Nie ma zaś jakiegokolwiek przekonywającego argumentu dla uzasadnienia poglądu, jakoby użyte w tym paragrafie określenie: "zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej" obejmowało również dział spadku, do którego należy gospodarstwo rolne. Na to, że to są odmienne instytucje prawne, wskazuje choćby porównanie brzmienia art. 213 i nast. k.c. z brzmieniem art. 1070 i nast. k.c. Dlatego też jako zasadę należy przyjąć, że do działu spadku, w którego skład wchodzi gospodarstwo rolne, ma zastosowanie reguła intertemporalna wyrażona w art. 2 § 1 ustawy. Od tej reguły istnieją jednak wyjątki.Jeden z nich wynika wprost z treści art. 3 ustawy dotyczącego prawa pierwokupu, przysługującego Skarbowi Państwa m.in. w myśl art. 1073 i 1088 § 2 k.c. w brzmieniu dotychczasowym. Otóż przewidziane w tych artykułach prawo pierwokupu na rzecz Skarbu Państwa zostało określone i to w pewnym zakresie z mocą wsteczną. Nawet bowiem wtedy, gdy oświadczenie Skarbu Państwa o wykonaniu tego prawa było złożone przed dniem wejścia w życie ustawy, staje się ono bezskuteczne, jeżeli przed tym dniem nie zostało wydane postanowienie o przybiciu na rzecz Skarbu Państwa.Inny, bardziej istotny wyjątek wynika wprawdzie nie wprost z treści zamieszczonych w ustawie przepisów intertemporalnych, lecz z wykładni omawianego art. 2 ustawy w związku z treścią przepisów kodeksu cywilnego dotyczących działu spadku, do którego należy gospodarstwo rolne. Przepisy te są dwojakiego rodzaju. Jedne z nich, jak w szczególności art. 1071-1073 k.c., normują materię działu spadku samodzielnie i jako takie poddane są regule intertemporalnej określonej w art. 2 § 1 ustawy. Inne z nich nie zawierają regulacji samodzielnej, ograniczają się bowiem do odesłania do innych przepisów zamieszczonych w księdze drugiej kodeksu cywilnego poświęconej własności i innym prawom rzeczowym. Do tej grupy należy zaliczyć - między innymi - przepis art. 1070 k.c., według którego w razie podziału gospodarstwa rolnego, należącego do spadku, stosuje się odpowiednio przepisy o podziale nieruchomości rolnych przy zniesieniu współwłasności. Jak zaś wynika z treści art. 2 § 2 ustawy do zniesienia współwłasności takiej nieruchomości, a więc i do podziału takiej nieruchomości w tym trybie stosuje się przepisy obowiązujące w dacie tego zdarzenia. Przedmiotowe przesłanki dopuszczalności podziału nieruchomości rolnej określa art. 163 k.c., który w myśl art. 213 k.c. odnosi się również do zniesienia współwłasności takiej nieruchomości. Artykuł 163 k.c. w drodze ostatniej nowelizacji został gruntownie zmieniony. Z odesłania zamieszczonego w art. 1070 k.c. do ostatnio wymienionych przepisów można wyprowadzić jedyny usprawiedliwiony logicznie i celowościowo wniosek, że sąd w postępowaniu działowym stosuje przepisy w przedmiocie zniesienia współwłasności nieruchomości rolnych, do których stosowania odsyłają przepisy o dziale spadku, obejmującego gospodarstwo rolne, w szczególności art. 1070 k.c., w brzmieniu obowiązującym w chwili działu spadku, niezależnie od daty jego otwarcia. Za takim stanowiskiem przemawia przede wszystkim wspomniana już reguła intertemporalna określona w art. 2 § 2 ustawy. Gdyby bowiem wolą ustawodawcy było, pomimo treści art. 1070 k.c., stosowanie do działu spadków otwartych przed dniem 6 kwietnia 1982 r. odpowiednich przepisów o zniesieniu współwłasności w ich dotychczasowym brzmieniu, musiałoby to wynikać z treści zamieszczonych w tej ustawie przepisów prawa międzyczasowego. Skoro takiego unormowania nie ma, zmiana zaś art. 163 k.c., odnoszącego się w myśl art. 213 k.c. do zniesienia współwłasności, stanowi wyraz nowej myśli legislacyjnej, uwzględniającej aktualnie istniejące stosunki społeczno-gospodarcze, należy odrzucić możliwość stosowania w dziale spadku odpowiednich przepisów o zniesieniu współwłasności, do których odsyła art. 1070 k.c., w ich dotychczasowym, a nie znowelizowanym brzmieniu. Przy prezentowanej tu wykładni odpadają trudności, o których mowa w uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego w sytuacji połączenia w jednym postępowaniu działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne i zniesieniu współwłasności nieruchomości rolnej (art. 689 k.c.), do całego bowiem przedmiotu podziału, objętego tym postępowaniem, będą miały zastosowanie te same przesłanki natury przedmiotowej, tzn. określone w art. 163 k.c. w związku z art. 213 i 1070 k.c.2) W związku z drugim pytaniem Sądu Wojewódzkiego dotyczącym wykładni art. 2 § 2 ustawy, według którego do przeniesienia własności i zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej stosuje się przepisy obowiązujące w dacie tych zdarzeń, należy zauważyć, że nie ma trudności w określeniu daty zdarzenia w wypadku przeniesienia własności nieruchomości rolnej w drodze umowy oraz w wypadku umownego zniesienia współwłasności takiej nieruchomości. W odniesieniu bowiem do przeniesienia własności datą tego zdarzenia jest data umowy (art. 155 § 1, art. 157 § 2 k.c.), podobnie zaś ma się sprawa również w razie umownego zniesienia współwłasności. Trudności natomiast w określeniu daty zdarzenia powstają wtedy, gdy zniesienie współwłasności następuje na mocy orzeczenia sądowego. W odniesieniu bowiem do zniesienia współwłasności w trybie postępowania sądowego określenie daty zdarzenia powodującego zniesienie współwłasności nie jest jednoznaczne. Sąd Wojewódzki dostrzega trzy możliwości rozwiązania tego zagadnienia, mianowicie według kryterium daty złożenia wniosku o zniesieniu współwłasności, daty znoszącego współwłasność orzeczenia sądu pierwszej instancji albo daty orzekania przez sąd drugiej instancji w razie zaskarżenia rewizją orzeczenia sądu pierwszej instancji.Pierwszą z przytoczonych wyżej możliwości należy odrzucić a limine, gdyż wniosek o zniesienie współwłasności nie jest zdarzeniem znoszącym współwłasność, lecz jedynie żądaniem wszczęcia postępowania sądowego, którego celem jest osiągnięcie skutku w postaci zniesienia współwłasności.Spośród dwóch dalszych możliwości jako zdarzenie w rozumieniu art. 2 § 2 ustawy należy przyjąć zniesienie współwłasności przez sąd pierwszej instancji, a w konsekwencji uznać, że do zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej stosuje się przepisy obowiązujące w dacie orzekania o zniesieniu takiej nieruchomości przez sąd pierwszej instancji, tj. w dniu postanowienia tego sądu znoszącego współwłasność. Za takim stanowiskiem przemawia zasada wyrażona w art. 316 § 1 k.p.c., dotycząca wyrokowania w sądzie pierwszej instancji, mająca zaś odpowiednie zastosowanie również w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.), według której sąd, rozstrzygając sprawę, bierze pod uwagę stan rzeczy, a więc zarówno stan faktyczny, jak i prawny istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Na to, że datą zniesienia współwłasności jest stan w chwili orzekania o podziale w pierwszej instancji, wskazuje pośrednio także treść art. 216 § 1 k.p.c. oraz art. 1071 k.c. Podziału bowiem zarówno w drodze zniesienia współwłasności, jak i działu spadku dokonuje sąd pierwszej instancji, natomiast do sądu rewizyjnego należy kontrola orzeczenia tego sądu w granicach podstaw rewizyjnych określonych w art. 368 k.p.c. i przy uwzględnieniu zakresu kognicji sądu rewizyjnego określonej przepisami art. 380-386 k.p.c. Żadna z podstaw rewizyjnych wymienionych w art. 368 k.p.c. nie obejmuje zmiany stanu prawnego po wydaniu orzeczenia przez sąd pierwszej instancji jako samodzielnej odrębnej podstawy zaskarżenia, a to dlatego, że kwestia stosowania przez sądy zmienionych przepisów prawa stanowi materię prawa międzyczasowego, podlegającą uregulowaniu w ustawie, z mocy której nastąpiła zmiana przepisów. W omawianej ustawie nie ma przepisu przechodniego, który by przewidywał, że sądy uwzględniają znowelizowane przepisy kodeksu cywilnego dotyczące zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej w toku całego postępowania aż do jego prawomocnego zakończenia. Zapatrywanie zatem, że w wypadku zmiany wspomnianych przepisów w okresie od wydania przez sąd pierwszej instancji orzeczenia znoszącego współwłasność do rozpoznania rewizji przez sąd drugiej instancji, ten sąd obowiązany jest na skutek zarzutu uczestnika postępowania, a nawet z urzędu wziąć pod uwagę nowy stan prawny i z tego tylko powodu uchylić niewadliwe orzeczenie sądu pierwszej instancji, nie znajduje przekonującego uzasadnienia w rozważanych przepisach prawa.Ubocznie należy zauważyć, że podobnie, jak w udzielonej przez Sąd Najwyższy odpowiedzi na pytanie drugie, uregulowano tę kwestię w art. LIII przep. wprow. k.c., w którym jako kryterium decydujące o zastosowaniu prawa dotychczasowego bądź też przepisów kodeksu cywilnego przyjęto datę zakończenia postępowania przed sądem pierwszej instancji. Oczywiście, wymieniony art. LIII dotyczy innej materii i odnosi się do działania w czasie kodeksu cywilnego z 23 kwietnia 1964 r., niemniej jednak jest on wyrazem ogólniejszej myśli ustawodawczej, którą należy mieć na uwadze dokonując wykładni nasuwającego Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości art. 2 § 2 ustawy z dnia 26 marca 1982 r.3. Pytanie trzecie nie jest związane z ostatnią nowelizacją kodeksu cywilnego, gdyż art. 216 § 5 k.c. w obecnie obowiązującym brzmieniu jest dosłownym powtórzeniem art. 216 § 5 k.c. sprzed tej nowelizacji. Powyższy przepis stanowi, że oszacowanie nieruchomości rolnej w celu ustalenia wartości udziałów współwłaścicieli przeprowadza się według przepisów dotyczących sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych. Źródłem wątpliwości Sądu Wojewódzkiego co do tego, czy ta zasada odnosi się również do nieruchomości rolnej położonej na terenie miasta, jest zapatrywanie biegłego, według którego przeszkodą w zastosowaniu stawek przewidzianych przy sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych jest okoliczność, iż "na terenie miast zgodnie z obowiązującymi w tej chwili przepisami nie można dokonywać sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (można jedynie przekazać działki budowlane na tzw. wieczystą dzierżawę, a grunty rolne gospodarstw rolnych wydzierżawia się na określony czas)".Niezależnie od braku ścisłości i precyzji w cytowanym zapatrywaniu należy zauważyć, że nie ma takiego przepisu prawa, który by dopuszczał możliwość oszacowania nieruchomości rolnej, położonej w mieście, dla celów przewidzianych w art. 216 § 5 k.c. według cen wywłaszczeniowych. Poza tym art. 216 § 5 k.c. jest w swej treści zupełnie jednoznaczny, nakazując bowiem przeprowadzenie oszacowania nieruchomości rolnej według przepisów dotyczących sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych nie czyni rozróżnienia między nieruchomościami rolnymi położonymi na terenie wsi oraz na terenie miasta, odnosi się zatem do wszelkich nieruchomości rolnych niezależnie od ich miejsca położenia.Wskazane w art. 216 § 5 k.c. przepisy mieszczą się obecnie w zarządzeniu Ministra Rolnictwa z dnia 25 lipca 1979 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (M.P. Nr 19, poz. 114) oraz w zarządzeniach właściwych naczelników gmin, upoważnionych w myśl § 4 wymienionego zarządzenia do obniżenia lub podwyższenia dla gminy lub poszczególnych wsi cen określonych w § 2 tego zarządzenia. Omawiane zarządzenie Ministra Rolnictwa różnicuje ceny sprzedaży nieruchomości rolnych w zależności od miejsca położenia nieruchomości, przewidując odpowiednio wyższe stawki dla nieruchomości w strefie ekonomicznej wielkomiejskiej oraz miejskiej. Nie można więc twierdzić, że omawiane zarządzenie nie stanowi podstawy do oszacowania, dla celów przewidzianych w art. 216 § 5 k.c., nieruchomości rolnej położonej na terenie miasta. Ubocznie zaś tylko można wspomnieć, że w praktyce administracyjnej widoczne są tendencje do przybliżenia cen sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych i cen wywłaszczeniowych.Na marginesie sprawy należy zauważyć, że biegły zastosował ceny podwyższone, ustalone zarządzeniem naczelnika miasta i gminy G.M. z dnia 3 kwietnia 1978 r., a więc wydanego w okresie obowiązywania zarządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 22 stycznia 1974 r. Będzie więc wymagać wyjaśnienia, czy po wejściu w życie późniejszego zarządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 25 lipca 1979 r., obowiązującego w dacie orzekania przez Sąd Rejonowy, nie zostało wydane przez wspomnianego naczelnika nowe zarządzenie na podstawie delegacji przewidzianej w § 4 ostatnio wymienionego zarządzenia Ministra Rolnictwa.Z przytoczonych wyżej względów Sąd Najwyższy - na podstawie art. 391 k.p.c. - rozstrzygnął przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawne jak w sentencji uchwały.