I PR 85/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Dębicka.Sędziowie SN: E. Brzeziński (spr.), S. Rejman.Protokolant: A. Mroczek.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 21 września 1982 r. sprawy z wniosku: 1) Józefa R., 2) Kazimierza P., 3) Wiesława F., 4) Tadeusza S., 5) Augustyna M., 6) Danuty P., 7) Ewy M., 8) Krystyny K., 9) Wiesławy Z., 10) Jadwigi W., 11) Władysławy B., 12) Teresy R., 13) Krystyny R., 14) Jerzego P., 15) Józefa S., 16) Jacka C., 17) Bogusława H. i in. przeciwko Wojewódzkiemu Związkowi Spółdzielni Rolniczych "S." w T. - Zakład Gospodarczy w L. o wynagrodzenie za pracę, na skutek odwołania wnioskodawców od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 7 czerwca 1982 r., sygn. akt (...),oddala odwołanie.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy są pracownikami pozwanego Związku, zatrudnionymi w charakterze inwentaryzatorów. Obowiązki swoje wykonują w przeważającej mierze poza swym zakładem pracy, mającym siedzibę w B. W niniejszej sprawie wnioskodawcy domagali się przyznania im wynagrodzenia za czas spędzony w podróżach służbowych.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, orzekając jako Sąd I instancji, wyrokiem z dnia 7 czerwca 1982 r. wniosek oddalił z następującym uzasadnieniem.Wnioskodawcy w większości mieszkają poza siedzibą zakładu pracy i jeżeli nie przebywają w tzw. delegacji ciągłej, dojeżdżają do B. codziennie. W trakcie trwania delegacji ciągłej poza pierwszym dniem jeżdżą bezpośrednio do danej miejscowości bez zgłaszania się w Biurze Zakładu i nie podpisują wówczas list obecności. W przypadku takich delegacji w pierwszym i ostatnim jej dniu liczony jest czas dojazdu do placówki kontrolowanej i z powrotem. Z uwagi jednak na niemożność zakwaterowania w danej miejscowości wnioskodawcy codziennie dojeżdżają z domu i do domu. Pracę w Zakładzie rozpoczynają o 7, a kończą o godzinie 15. Podobnie jest wówczas, gdy kontrola prowadzona jest w terenie z tym, że niekiedy czas rozpoczęcia inwentaryzacji w terenie i jej zakończenie uzależniony jest od czasu pracy danej placówki. Czas pracy inwentaryzatorów określony jest na 8 godzin i za efektywną pracę, tzn. prowadzenie inwentaryzacji powyżej 8 godzin, otrzymują dni wolne od pracy. W zakresie czynności znajduje się (w pkt 8) sformułowanie, że w efektywny czas pracy nie może być wliczony dojazd i przyjazd do i z placówki inwentaryzowanej. Odległości od placówek w terenie wynoszą od 5-6 km do 30-50 km. Pracownicy otrzymują delegacje i skrupulatnie rozliczani są z czasu pracy. Sporna jest kwestia, czy czas dojazdu do placówki kontrolowanej i z powrotem do domu jest czasem pracy i czy w konsekwencji wnioskodawcy mają prawo do wynagrodzenia za ten czas jak za godziny nadliczbowe. Zgodnie z art. 128 k.p., czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji zakładu pracy w zakładzie lub innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego w tej mierze czas podróży służbowej, tj. czas przejazdu pracownika do miejsca delegowania i z powrotem nie jest czasem pracy z wyjątkiem przypadków, gdy podczas podróży służbowej pracownik wykonuje pracę. W Piśmie Departamentu Prawa Pracy z 5 grudnia 1975 r. (...) oraz (...) udzielone wyjaśnienia, że jeżeli praca wykonywana jest wyłącznie lub w przeważającej mierze poza siedzibą zakładu pracy może być uzasadnione wliczenie do czasu pracy krótkich przejazdów z zakładu pracy do miejsca wykonywania pracy i z powrotem oraz ewentualnie pomiędzy miejscami wykonywania pracy, a ponadto, że jeżeli pracownik nie mógł przepracować obowiązującego go normalnego czasu pracy, wówczas zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas pracy opuszczony z powodu podróży. W niniejszej sprawie jednostka nadrzędna nie wyraziła zgody na wliczenie czasu dojazdów do czasu pracy. Wnioskodawcy dojeżdżają do siedziby zakładu pracy oraz do placówek kontrolowanych publicznymi środkami lokomocji. Nie wykonują w tym czasie pracy, tj. czynności związanych z prowadzoną inwentaryzacją. Nie pozostają wówczas w dyspozycji zakładu pracy. A ponieważ treść powyższego wyjaśnienia Departamentu Prawa Pracy nie koresponduje właściwie z wyraźnie formułowanym przepisem art. 128 Kodeksu pracy, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń społecznych uznał, że brak jest podstaw prawnych, a więc przepisów Kodeksu pracy lub przepisów wykonawczych (a nie wyjaśnień) do uwzględnienia wniosku o ustalenie, że czas dojazdu do pracy wykonywanej w terenie jest czasem pracy i że z tego tytułu przysługuje wynagrodzenie jak za godziny nadliczbowe.W odwołaniu wnioskodawcy domagają się uchylenia tego wyroku i orzeczenia, że inwentaryzatorom przysługuje wynagrodzenie za pracę za godziny spędzone w podróży służbowej, względnie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Odwołanie nie ma jednak uzasadnionych podstaw i z mocy art. 61 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 z późn. zm.) w związku z art. 74 § 2 tejże ustawy wymaga oddalenia.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych trafnie zwrócił uwagę na przepis art. 128 Kodeksu pracy. Przepis ten bowiem ma istotne znaczenie dla oceny zasadności roszczeń wnioskodawców dochodzonych w niniejszej sprawie.Po myśli art. 128 k.p. czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji zakładu pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. Tak rozumiany czas pracy nie może - w zasadzie - przekroczyć granic określonych w art. 129 i nast. k.p. W tych granicach rozkładu czasu pracy ustala regulamin pracy względnie kierownik zakładu pracy (art. 131 k.p.). W ramach ustalonego rozkładu czasu pracy pracownik obowiązany jest wykonywać pracę, stosując się przy tym do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy (art. 100 § 1 k.p.). W konsekwencji przełożeni pracownika decydują o tym, co pracownik "w czasie pracy" ma konkretnie robić. Jeżeli polecenia przełożonych nie wykraczają poza ramy stosunku pracy i nie są sprzeczne z prawem oraz z zasadami współżycia społecznego, pracownik powinien je wykonać. Postępując w ten sposób, pracownik realizuje swój obowiązek wykonywania pracy, co - z kolei - uprawnia go do żądania, by również zakład pracy wykonał ze swej strony, wynikający z umowy o pracę, obowiązek wypłacenia mu wynagrodzenia, o jakim mowa w art. 22 § 1 k.p. i w art. 80 k.p. Realizując w czasie pracy polecenie przełożonego wymagające pokonania pewnej przestrzeni w ramach "delegacji, podróży służbowej" itp., pracownik "pracuje", wykonuje w szczególności swoje obowiązki pracownicze i - w związku z tym - bez względu na to, jakiego wysiłku z jego strony wymaga zużycie w taki sposób "czasu pracy", za takie "przepracowanie" czasu pracy przysługuje pracownikowi "normalne" wynagrodzenie. Natomiast sama podróż służbowa, odbywana poza "czasem pracy", nie stanowi wykonywania pracy w rozumieniu przepisu art. 80 k.c. Za wykonywanie pracy może być tylko uważane odbywanie podróży służbowej w ramach obowiązującego pracownika rozkładu czasu pracy - choćby to był indywidualnie ustalony dla niego rozkład czasu pracy w trybie art. 131 § 2 k.p. W konsekwencji - jeżeli przepis szczególny inaczej nie stanowi - odbywanie podróży służbowej poza "czasem pracy", a ściślej poza obowiązującym pracownika rozkładem czasu pracy, nie rodzi obowiązku wypłacenia pracownikowi dodatkowego wynagrodzenia. Jeżeli jednak po zużyciu na podróż służbową całego swego "czasu pracy" pracownik wykonuje jeszcze jakąś konkretną pracę, za tę pracę przysługuje mu dodatek, o jakim mowa w art. 134 k.p. Dodatek ten będzie wówczas współmierny do czasu, w ciągu którego ta konkretna praca była przez pracownika jeszcze wykonywana. Przykładowo: Jeżeli czas pracy pracownika obejmuje okres od godz. 7 do godz. 15 i jeżeli pracownik otrzyma o godz. 7 od swego przełożonego polecenie udania się do miejscowości X w celu wykonania czynności wymagającej efektywnej pracy przez 2 godziny i jeżeli pracownik niezwłocznie przystąpi do realizacji tego polecenia i odbędzie "podróż służbową" do miejscowości X, obejmującą np. cały jego "czas pracy", tj. 8 godzin od godz. 7 do 15 następnie - już w miejscowości X - wykonywać będzie zlecone mu zadanie od godz. 15 do 17, a bezpośrednio po wykonaniu tego zadania uda się w drogę powrotną i powróci do miejsca swego zamieszkania, względnie do siedziby zakładu pracy po upływie dalszych 8 godzin, tj. o godz. 1 dnia następnego, uzyska prawo do "zwykłego" wynagrodzenia za czynności wykonywane w "czasie pracy", tj. od godz. 7 do godz. 15, choć czynności te polegały "tylko" na podróżowaniu oraz do dalszego wynagrodzenia z dodatkiem za pracę wykonywaną w godzinach nadliczbowych, między godz. 15 a 17. Nie otrzyma natomiast żadnego wynagrodzenia (jeżeli w konkretnym przypadku szczególny przepis nie daje mu dalej idących uprawnień) za czas zużyty na podróż między godz. 17 a 1. Również, w sytuacji gdy podróż tego pracownika będzie krótsza, np. trwać będzie tylko 6 godzin i umożliwi pracownikowi przybycie do miejscowości X o godz. 13 i wykonanie zleconej mu czynności do godz. 15, a następnie powrót do miejscowości wyjściowej o godz. 21, pracownik taki nie otrzyma dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych, ponieważ pracy w godzinach nadliczbowych nie wykonał. Cały jego "czas pracy" (od godz. 7 do 15) został - w takiej sytuacji - zużyty zgodnie z poleceniem przełożonych i za ten czas pracownik otrzyma "zwykłe" wynagrodzenie. Poza tym czasem pracy zaś pracownik pracy nie wykonywał. W szczególności czas zużyty na podróż między godz. 15 a godz. 21 nie był już "czasem pracy" tego pracownika (a ściślej nie mieścił się w ramach rozkładu czasu pracy, obowiązującego tego pracownika) i - przy braku przepisu szczególnego - nie byłoby podstaw do wypłacenia takiemu pracownikowi z tego tytułu dodatkowego wynagrodzenia. Z tego punktu widzenia nie ma istotnego znaczenia w jakiej chwili pracownik otrzymał polecenie odbycia podróży służbowej, czy na początku jego "czasu pracy", czy w środku, pod koniec, czy w ogóle poza "czasem pracy". Istotne jest natomiast, czy podróż służbowa odbywała się w ramach rozkładu czasu pracy pracownika, czy poza tymi ramami, a także czy wymagający konkretnej pracy cel podróży służbowej realizowany był jeszcze w tak rozumianym "czasie pracy", czy już poza tym czasem. Jeżeli sama podróż skonsumowała cały "czas pracy" pracownika, praca wykonana poza ramami tego czasu podlega dodatkowemu wynagrodzeniu jako praca w godzinach nadliczbowych. Jeżeli natomiast wykonywana jest w graniach rozkładu czasu pracy, nie podlega dodatkowemu wynagrodzeniu, choćby łączny czas podróży służbowej był dłuższy od "czasu pracy" pracownika. Podkreślić przy tym raz jeszcze wypada, że sama podróż nie stanowi wykonania pracy. Wprawdzie odbywanie - na polecenie przełożonego - podróży służbowej w ramach rozkładu czasu pracy pracownika jest równoznaczne z wykonywaniem w tym czasie pracy, ale nie odwrotnie, tj. odbywanie podróży służbowej poza ramami rozkładu czasu pracy ani nie przekształca podróży w pracę, ani w "czas pracy" w rozumieniu art. 128 k.p. Z tego punktu widzenia nie ma także decydującego znaczenia okoliczność, czy według treści umowy o pracę pracownik zobowiązał się "w przeważającym zakresie" świadczyć pracę poza siedzibą zakładu pracy. Podobne stanowisko zajął już poprzedni Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 października 1981 r., sygn. akt I PR 85/81.Z ustaleń Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oraz z materiału dowodowego, zebranego w niniejszej sprawie wynika, że wnioskodawcy w spornym okresie przebywali w podróżach służbowych niekiedy dłużej niż wynosił ich "czas pracy", ale zlecone im prace wykonywali tylko w ramach obowiązującego ich rozkładu czasu pracy. W sytuacji takiej zaskarżony wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych odmawiający przyznania wnioskodawcom dochodzonego przez nich wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, nie wykazuje wadliwości usprawiedliwiających zawarte w odwołaniu wnioski.