II URN 91/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: J. Sokołowski, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 1982 r. sprawy z wniosku Danuty P. działającej w imieniu małoletniego Leszka P. przeciwko Komendzie Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej we Wrocławiu o wysokość renty rodzinnej dla syna na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL DK II Pc 112/82 od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 27 listopada 1981 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 7.VIII.1981 r. Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej we Włocławku przyznała rentę rodzinną po funkcjonariuszu MO Waldemarze P.: synowi Leszkowi P. (ur. 4.X.1966 r.) oraz pasierbom Krzysztofowi i Piotrowi P. (ur. 30.III.1962 r. i 29.V.1965 r.), dokonując proporcjonalnego podziału tej renty.Decyzją zamienną z dnia 11.XI.1981 r. organ rentowy ustalił, że wobec utraty prawa do renty rodzinnej przez Krzysztofa P. z powodu ukończenia szkoły renta rodzinna z dniem 1.IX.1981 r. będzie wypłacana po połowie Leszkowi P. i Piotrowi P.W odwołaniu z dnia 12.VIII.1981 r. skierowanym do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu matka Leszka P., Danuta P., działająca w jego imieniu, domagała się przyznania renty tylko Leszkowi P., podnosząc, iż ustalenie prawa do renty pasierbom zmarłego nie jest uzasadnione, ponieważ mają oni ojca, który jest zobowiązany do ich alimentowania i w rzeczywistości płaci alimenty. Ojczym nie był zatem żywicielem pasierbów, którzy mają oboje rodziców, natomiast jego śmierć w sposób istotny pogorszyła sytuację materialną własnego syna.Wyrokiem z dnia 27.XI.1981 r. Okręgowy Sąd Pracy zmienił zaskarżoną decyzję z dnia 7.VIII.1981 r. w ten sposób, że przyznał wnioskodawczyni Danucie P. rentę rodzinną na syna Leszka w pełnej wysokości do dnia 1.IX.1981 r. Zdaniem Sądu wypłacanie renty rodzinnej po ojczymie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, ponieważ pasierb Piotr P. ma oboje rodziców, a jego ojciec na podstawie wyroku sądowego jest zobowiązany do płacenia alimentów. Wypłacanie zaś części renty powoduje jednocześnie ograniczenie wysokości świadczenia na rzecz własnego dziecka zmarłego, co stawia je w gorszej sytuacji od pasierba.Od wyroku tego wniósł rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Okręgowemu Sądowi do ponownego rozpatrzenia. Rewizja oparta jest na zarzucie rażącego naruszenia prawa, a w szczególności art. 55 i 61 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych w związku z art. 23 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 oraz art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej oraz ich rodzin.Według poglądu wyrażonego w rewizji, w świetle powołanych wyżej przepisów oraz stosownie do uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 22.II.1974 r. III UZP 1/72, wpisanej do księgi zasad prawnych, pasierbowie mają prawo do renty rodzinnej na równi z własnymi dziećmi zmarłego funkcjonariusza, jeżeli tylko spełniają osobiste wymagania przewidziane w art. 26 ust. 1 do tej renty, niezależnie od tego, czy rodzice ich żyją i czy jedno z nich jest zobowiązane wyrokiem Sądu do alimentowania. Jeżeli zaś zdaniem Sądu przyznanie renty rodzinnej pasierbom byłoby niezgodne z istotą i celem renty rodzinnej w systemie obowiązującego zabezpieczenia społecznego, to należy dokonać ustaleń odnośnie sytuacji materialnej i życiowej pasierba i własnego dziecka zmarłego.W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną Danuta P. wnosi o oddalenie rewizji lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Okręgowemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim należy stwierdzić, że postępowanie przed Okręgowym Sądem jest dotknięte nieważnością. Sąd bowiem nie zawiadomił o terminie rozprawy Krzysztofa P. oraz Bogusławy P. - drugiej żony zmarłego, reprezentującej małoletniego Piotra P. Zaskarżona do Sądu przez Danutę P. decyzja organu rentowego z dnia 7.VIII.1981 r. dotyczyła prawa do renty rodzinnej zarówno syna zmarłego Leszka P., jak i pasierbów Krzysztofa i Piotra P. Wszystkie te osoby miały zatem przymiot strony (art. 77 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych). Na skutek zaś uchybienia procesowego Sądu Bogusława P. i Krzysztof P. zostali pozbawieni możności brania udziału w sprawie oraz zgłaszania twierdzeń faktycznych i wniosków dowodowych, co jest równoznaczne z pozbawieniem strony możności obrony swych praw (art. 369 pkt 5 k.p.c.).Okoliczność, że organ rentowy w decyzji z dnia 11.IX.1981 r. stwierdził, iż Krzysztof P. z dniem 1.IX.1981 r. utracił prawo do renty rodzinnej wobec ukończenia szkoły, nie zwalnia Sądu od obowiązku zawiadomienia go o rozprawie. W decyzji z dnia 7.VIII.1981 r. miał on bowiem ustalone prawo od renty rodzinnej, co w konsekwencji mogłoby mieć znaczenie w razie zajścia w przyszłości okoliczności, które uzasadniałyby ponowne przyznanie mu prawa do renty rodzinnej (np. w razie podjęcia dalszej nauki przed ukończeniem 24 lat życia).Jeżeli natomiast chodzi o zarzuty rewizji nadzwyczajnej, to należy podzielić stanowisko, iż Okręgowy Sąd wydał wyrok w sprawie nienależycie wyjaśnionej, w związku z czym ocena prawa pasierbów do renty rodzinnej jest przedwczesna. Istotnie, Sąd z naruszeniem art. 55 ustawy o o.s.p. i u.s. nie przeprowadził jakiegokolwiek postępowania w celu wyświetlenia istotnych okoliczności sprawy.Okoliczność, iż ojciec pasierbów płaci na ich rzecz alimenty w kwocie 2.400 zł miesięcznie, jakkolwiek istotna, nie może sama przez się stanowić wystarczającej podstawy do wniosku, że przyznanie pasierbom prawa do renty rodzinnej po ojczymie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Ocena, że przyznanie tej renty pasierbom (pasierbowi) pozostaje w sprzeczności z istotą i celem renty rodzinnej w systemie obowiązującego ubezpieczenia społecznego, musi być poprzedzona szczegółowym wyjaśnieniem sytuacji materialnej i rodzinnej pasierbów za życia ojczyma i po jego śmierci oraz porównaniem jej z taką sytuacją syna zmarłego. Dlatego wymagała wyjaśnienia sytuacja rodzinna i materialna obu rodzin za życia Waldemara P. i po jego śmierci; w szczególności, należało wyjaśnić kwestię, czy i w jakim stopniu przyczyniał się on do utrzymania i wychowania pasierbów oraz czy w porównaniu do ich rodzonego ojca udział ten był istotny. Pomocne dla oceny tego powinno być ustalenie, czy matka pasierbów pracowała zarobkowo i jaki był jej wkład w utrzymanie własnych dzieci, oraz czy udział jej w ponoszeniu tych kosztów i otrzymywane od pierwszego męża alimenty pokrywały w znacznym stopniu koszty utrzymania i wychowania jej dzieci. W razie bowiem pozytywnego ustalenia nie byłoby podstawy do przyznania pasierbom renty rodzinnej, gdyż zmarłego ojca nie można byłoby uznać za ich żywiciela, szczególnie, że drugie jego małżeństwo trwało zaledwie trzy lata.Sąd nie wyjaśnił także sytuacji materialnej i rodzinnej Czesława P. - ojca pasierbów, co mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Mianowicie chodzi o to, czy istnieje podstawa do zasądzenia od niego wyższych alimentów. W przypadku bowiem gdy żyje ojciec (lub matka) dziecka który przez alimentowanie przyczyniał się - oprócz matki (ojca) dziecka - w sposób istotny do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania tego dziecka i który nadal jest zdolny do wykonywania tego obowiązku w większym rozmiarze (np. gdy nie alimentuje już innych dzieci), pasierb nie nabywa prawa do renty rodzinnej po małżonku swego rodzica. Śmierć ojczyma lub macochy nie wywołuje bowiem istotnego pogorszenia sytuacji materialnej takiego dziecka. Ma on nadal dwoje rodziców zdolnych do zarobkowania i do ponoszenia kosztów jego utrzymania i wychowania, do czego zobowiązani są oni w pierwszej kolejności (art. 126 i 133 k.r.o.). W takim przypadku śmierć małżonka rodzica nie stanowi utraty żywiciela, nawet wtedy, gdy sytuacja dziecka uległa przejściowo pewnemu pogorszeniu, które może być zlikwidowane poprzez zwiększenie alimentów ze strony ojca lub matki dziecka. Zaniechanie wystąpienia o podwyższenie alimentów nie może powodować żadnych skutków prawnych dla pasierba w przedmiocie nabycia prawa do renty rodzinnej, gdyż w każdej chwili istnieje realna podstawa do zmiany tej sytuacji.W ponownym postępowaniu rzeczą Sądu będzie ponadto rozważenie nowej okoliczności ujawnionej w postępowaniu przed Sądem Najwyższym, a mianowicie fakt prowadzenia przez Czesława P. indywidualnego zakładu krawieckiego w W., co może wskazywać na jego dobrą sytuację materialną (dowód - zaświadczenie Cechu Rzemiosł Różnych w W. z dnia 31.V.1982 r.).W razie ponownego stwierdzenia przez Sąd - po przeprowadzeniu postępowania dowodowego we wskazanym wyżej kierunku - braku uprawnienia pasierba do renty rodzinnej przyznanie Leszkowi P. renty w pełnej wysokości powinno nastąpić od dnia powstania jego prawa do tej renty, tj. od dnia 20.V.1981 r. Przyznanie przez Sąd pełnej renty dopiero od dnia 1.IX.1981 r. nie ma żadnego uzasadnienia w stanie faktycznym sprawy i obowiązujących przepisach.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na mocy art. 422 § 2 k.p.c. w związku z art. 83 ustawy o o.s.p. i u.s.