III PZP 22/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Szczurzewski. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), T. Kasiński.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, M. Sławińskiej, w sprawie z wniosku Ryszarda O., przeciwko K. Przedsiębiorstwu Budownictwa Przemysłowego w K. o przywrócenie do pracy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 18 marca 1982 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy zawieszenie działalności związków zawodowych na czas obowiązywania stanu wojennego wprowadzone zarządzeniem nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1981 r. w sprawie zawieszenia działalności związków zawodowych i niektórych organizacji społecznych na czas obowiązywania stanu wojennego (M.P. Nr 30, poz. 273) jest równoznaczne z zawieszeniem działania art. 39 k.p. w zakresie odnoszącym się do członków organów związkowych?"powziął następującą uchwałę:Zawieszenie działalności wszystkich związków zawodowych i central związkowych na podstawie zarządzenia nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1981 r. w sprawie zawieszenia działalności związków zawodowych i niektórych organizacji społecznych na czas obowiązywania stanu wojennego (M.P. Nr 30, poz. 273) w związku z art. 15 ust. 1 pkt 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154) powoduje również zawieszenie uprawnień członków zakładowych organów związkowych określonych w art. 39 pkt 1 k.p. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca był zatrudniony w K. Przedsiębiorstwie Budownictwa Przemysłowego Oddział w S. na stanowisku starszego mistrza do spraw sprzętu i transportu. Z dniem 31.XII.1981 r. pozwane Przedsiębiorstwo wypowiedziało mu umowę o pracę, podając jako przyczynę likwidację Oddziału w S. Wnioskodawca odwołał się od decyzji o wypowiedzeniu umowy, zaprzeczając twierdzeniom zakładu o likwidacji Oddziału w S. i powołując się na to, że jest członkiem Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" oraz delegatem regionu koszalińskiego tego związku.Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy przywróciła Ryszarda O. do pracy, uznając, że korzysta on z ochrony przewidzianej w art. 39 k.p. jako delegat NSZZ "Solidarność".W związku z odwołaniem pozwanego Przedsiębiorstwa Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, w trybie art. 66 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, zagadnienie prawne ujęte w zamieszczonym w sentencji pytaniu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Kodeks pracy - prócz powszechnej ochrony trwałości stosunku pracy - przewiduje również szczególną ochronę pracowników sprawujących niektóre funkcje społeczne przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Ochrona ta charakteryzuje się tym, że w czasie trwania sytuacji przewidzianych w przepisach ochronnych zakład pracy nie może swobodnie korzystać z przysługującego mu prawa wypowiadania pracownikom szczególnie chronionym umowy o pracę. Ochrona pracowników z uwagi na pełnioną funkcję społeczną uzasadniona jest potrzebą stworzenia gwarancji prawnych nie skrępowanego wykonywania przez nich mandatu społecznego. Te racje społeczne leżą u podstaw zakazu wypowiadania umowy o pracę, przewidzianego w art. 39 pkt 1 k.p., członkom rad zakładowych i delegatom związkowym. Zgodnie z ustalonym orzecznictwem pojęcie "rada zakładowa" obejmuje obecnie zakładowy organ związkowy każdego związku zawodowego, natomiast pojęcie delegata związkowego wyjaśnia przepis art. 24 § 1 k.p.Wykonywanie obowiązków członków zakładowych organów związkowych może niekiedy doprowadzić do konfliktów z kierownictwem zakładu, co mogłoby rzutować niekorzystnie na stabilność miejsca pracy tych przedstawicieli związkowych. Toteż u podstaw szczególnej ochrony członków zakładowych organów związkowych, przewidzianej w art. 39 pkt 1 k.p., leżało zapewnienie - w interesie społecznym - niezależnej działalności związkowej w zakładzie. Jest to ochrona ściśle związana z wykonywaniem funkcji członka zakładowego organu związkowego.Zawieszenie działalności związków zawodowych na czas obowiązywania stanu wojennego na podstawie zarządzenia nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1981 r. w sprawie zawieszenia działalności związków zawodowych i niektórych organizacji społecznych na czas obowiązywania stanu wojennego (M.P. Nr 30, poz. 273) dokonane zostało zgodnie z przepisem art. 15 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154) zatwierdzonego przez Sejm ustawą z dnia 25 stycznia 1982 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie stanu wojennego (Dz. U. Nr 3, poz. 18). Podobnie jak ten przepis zarządzenie nr 51 wprowadza całkowity zakaz działalności związków bez ograniczenia go do pewnego tylko zakresu.W innym kierunku natomiast idą postanowienia art. 16 dekretu o stanie wojennym dotyczącego zawieszenia działalności samorządu załóg przedsiębiorstw państwowych, które następuje w zakresie określonym przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia. W konsekwencji takiego uregulowania konieczne było wskazanie w rozporządzeniu wykonawczym Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie zawieszenia działalności samorządu załóg przedsiębiorstw państwowych na czas obowiązywania stanu wojennego (Dz. U. Nr 32, poz. 185) zakresu zawieszenia, ze wskazaniem nawet konkretnych przepisów ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123), których stosowanie uległo zawieszeniu w związku z zawieszeniem działalności samorządu załóg. Dotyczy to w szczególności art. 6 tej ustawy, regulującego ochronę szczególną członków rad pracowniczych przed rozwiązaniem z nimi umowy o pracę. Wynikające z tego przepisu ich uprawnienia do szczególnej ochrony zostały w § 1 wymienionego rozporządzenia zawieszone.Z faktu, że w zarządzeniu nr 51 Prezesa Rady Ministrów nie nawiązano do art. 39 pkt 1 k.p., nie można wyprowadzić wniosku o braku wpływu zawieszenia działalności związków zawodowych na stosowanie tego przepisu w okresie zawieszenia tej działalności. Pogląd taki odrywałby się całkowicie od treści art. 15 i 16 dekretu o stanie wojennym i od zakresu upoważnienia przewidzianego tymi przepisami dla wymienionych w nich organów. Nie uwzględnia on również mającej zastosowanie przy wykładni przepisów prawa argumentacji a minori ad maius, polegającej w tym wypadku na tym, że jeżeli przy węższym zakresie zawieszenia działalności załóg zostały zawieszone uprawnienia członków rad pracowniczych do szczególnej ochrony określonej w art. 6 ustawy o samorządzie załóg, to tym bardziej należy przyjąć zawieszenie szczególnej ochrony członków zakładowych organów związkowych, skoro zawieszenie działalności związków zawodowych dokonane zostało bez żadnych wyjątków i ograniczeń. Odmienny pogląd byłby chybiony i nielogiczny, gdyż wyłączałby skutek w postaci zawieszenia uprawnień do szczególnej ochrony przed rozwiązaniem umowy o pracę w sytuacji całkowitego zawieszenia działalności organizacji, podczas gdy skutek ten istnieje przy częściowym zawieszeniu działalności innej organizacji.Zawieszenie działalności związków zawodowych oznacza, że nie funkcjonują zakładowe organy związkowe. Członkowie tych organów nie mają możliwości prawnych wykonywania działalności związkowej, a gdyby taką działalność wykonywali, byłoby to działanie nielegalne, za które grozi odpowiedzialność karna przewidziana w art. 16 dekretu o stanie wojennym. Nie mogą więc oni - w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych - popaść w konflikt z kierownictwem zakładu w związku z działalnością zakładowego organu związkowego. Jeżeli więc zawieszenie działalności związków zawodowych powoduje prawną niemożność pełnienia funkcji w zakładowych organach związkowych, to tym samym odpada ratio legis art. 39 pkt 1 k.p., jaką jest umożliwienie osobom wymienionym w tym przepisie nieskrępowanej i niezależnej od kierownictwa działalności wynikającej z mandatu związkowego.Za trafnością stanowiska o zawieszeniu również - przez fakt zawieszenia całej działalności związków zawodowych - uprawnień członków zakładowych organów związkowych przewidzianych w art. 39 pkt 1 k.p. przemawia ponadto przyjęcie już w orzecznictwie innych skutków zawieszenia działalności związków zawodowych w zakresie stosowania przepisów kodeksu pracy, a mianowicie w przedmiocie niestosowania art. 38 i art. 52 § 3 i 4 oraz art. 177 § 1 k.p. (ten ostatni przepis w części dotyczącej uzyskania zgody rady zakładowej na zwolnienie), mimo że zarówno dekret o stanie wojennym, jak i zarządzenie nr 51 Prezesa Rady Ministrów nie ustosunkowuje się wprost do tych przepisów. Przy pełnym zawieszeniu działalności związków zawodowych zbędne było wymienienie jakiegokolwiek przepisu prawa pracy, dotyczącego uprawnień pracowniczych, który nie może być stosowany w związku z zawieszeniem działalności związkowej.W zakończeniu należy podnieść, że członkowie zakładowych organów związkowych w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych korzystają - podobnie jak inni pracownicy - z powszechnej ochrony trwałości stosunku pracy przed nieuzasadnionym wypowiedzeniem umowy o pracę przewidzianej w art. 45 k.p.