III UZP 11/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rejman (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Berutowicz, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Rozalii i Karola R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu postanowieniem z dnia 23 września 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy rodzicom dziecka pracującego stale w ich gospodarstwie rolnym i faktycznie prowadzącego to gospodarstwo przysługuje jednorazowe świadczenie przewidziane w art. 27 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), jeżeli dziecko to zmarło w następstwie wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym?"powziął następującą uchwałę:Rodzicom dziecka pracującego stale i faktycznie prowadzącego gospodarstwo rolne, stanowiące współwłasność jego rodziców, przysługuje jednorazowe świadczenie przewidziane w art. 27 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) wtedy, gdy dziecko było posiadaczem lub współposiadaczem tego gospodarstwa. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy są współwłaścicielami gospodarstwa rolnego o powierzchni 16 ha, które prowadzili przez cały czas wspólnie z synem urodzonym w 1950 r. Był on kawalerem, mieszkał z rodzicami i po ukończeniu szkoły przez cały czas pracował w tym gospodarstwie, ponieważ w przyszłości miał je po nich objąć. Nie miał on innych kwalifikacji zawodowych i nie podejmował pracy poza gospodarstwem. W dniu 1.IV.1980 r. około godziny 23.30 poszedł do stajni, aby nakarmić konie. Prawdopodobnie w czasie wchodzenia lub schodzenia po siano znajdujące się na strychu nad stajnią spadł z drabiny, doznając stłuczenia pnia mózgu i zmarł przed udzieleniem mu pomocy.Wnioskodawcy jako rodzice zmarłego, po sporządzeniu karty wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym przez Urząd Gminy, wystąpili do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie im jednorazowego odszkodowania na podstawie art. 27 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140).Roszczenie swoje wnioskodawcy uzasadniali tym, że syn prowadził ich gospodarstwo, ponieważ ze względu na wiek i stan zdrowia nie byliby w stanie podołać wszystkim obowiązkom przy prowadzeniu tak dużego gospodarstwa.Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wnioskodawcom prawa do świadczenia z art. 27 wymienionej ustawy, uznając, że świadczenie to przysługuje tylko członkom rodziny rolnika, a nie w związku ze śmiercią syna rolnika, który jest właścicielem gospodarstwa rolnego.Decyzję tę wnioskodawcy zaskarżyli do Oddziału Rady Nadzorczej ZUS, która zatwierdziła ją jako zgodną z prawem.Wnioskodawcy w tym stanie rzeczy odwołali się do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, twierdząc, że orzeczenie Rady Nadzorczej i poprzedzająca je decyzja organu rentowego są krzywdzące, gdyż pozbawiają ich prawa do odszkodowania w związku ze śmiercią syna, który w sposób istotny przyczyniał się do zaspokajania ich potrzeb bytowych przez prowadzenie ich gospodarstwa rolnego.Przy rozpoznaniu odwołania Sąd powziął wątpliwość, czy stanowisko organów rentowych, jakkolwiek znajdujące uzasadnienie w literalnym brzmieniu art. 27 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), w związku z art. 75 ust. 1 ustawy jest prawidłowe i przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 27 ustawy stanowi, że "Członkom rodziny rolnika, który zmarł wskutek wypadku w gospodarstwie rolnym lub wskutek choroby zawodowej, przysługują: 1) jednorazowe świadczenie na warunkach i w wysokości przewidzianych dla jednorazowych odszkodowań przysługujących członkom rodziny pracownika, który zmarł wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (...)".Z definicji ustawowej zawartej w art. 75 ust. 1 pkt 1 ustawy wynika, że za rolnika ustawa uważa właściciela lub posiadacza gospodarstwa rolnego o powierzchni 0,5 ha gruntów rolnych i leśnych, który nie jest objęty ubezpieczeniem społecznym na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym członków Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych i Spółdzielni Kółek Rolniczych oraz ich rodzin. Odesłanie zawarte w art. 27 pkt 1 ustawy do przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) przez powołanie się na warunki, w jakich członkom rodziny zmarłego rolnika przysługuje prawo do jednorazowego odszkodowania w związku ze śmiercią rolnika w następstwie wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, pozwala na określenie kręgu osób uprawnionych.Wnioskodawcy więc, którzy są rodzicami zmarłego (art. 12 ust. 2 pkt 3 ustawy wypadkowej), mają prawo do jednorazowego świadczenia, jeżeli zachodzą przesłanki przewidziane w art. 27 ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Z ustaleń dokonanych przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wynika, że śmiertelny wypadek syna wnioskodawców zdarzył się przy pracy w gospodarstwie rolnym. Wątpliwości natomiast budzi możliwość uznania, że zmarły był rolnikiem w rozumieniu przepisów wymienionej wyżej ustawy. Trafne jest stanowisko Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, że świadczenia przewidziane w art. 27 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. przysługują członkom rodziny nie tylko tego rolnika, który ujawniony jest jako właściciel nieruchomości w księdze wieczystej, ponieważ wpis do księgi wieczystej w naszym systemie prawnym nie ma charakteru konstytutywnego. Jednorazowe świadczenie - o którym mowa - przysługuje zatem członkom rodziny każdego właściciela gospodarstwa rolnego (art. 75 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r.), a także jego posiadacza zarówno samoistnego, jak i zależnego (art. 336 k.c.). Nie jest też wykluczone oddanie gospodarstwa rolnego dziecku przez rodziców we współposiadanie.Na takim stanowisku stanął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18.XII.1979 r. III UZP 9/79, którą obecny skład sądzący podziela.Posiadanie (współposiadanie) nie jest prawem rzeczowym, lecz stanem faktycznym, ale zarazem jest instytucją prawną, ponieważ rodzi skutki prawne. Z reguły posiadaczem rzeczy jest właściciel, gdyż uprawnienie do jej posiadania wynika z samej treści prawa własności. Prawo rzeczowe zna jednak także posiadanie prawa, np. użytkowanie, zastaw, najem, dzierżawa, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (art. 336 k.c.). Tak więc w odniesieniu do jednej i tej samej rzeczy może istnieć dwojakiego rodzaju posiadanie, a mianowicie posiadanie rzeczy, które jest w istocie posiadaniem prawa własności, i posiadanie prawa majątkowego na tej rzeczy lub do tej rzeczy.Jeżeli chodzi o gospodarstwo rolne, to współposiadanie polega z reguły na tym, że każdy ze współposiadaczy wykonuje je w porozumieniu z innymi posiadaczami. Wynika to z istoty prawidłowego gospodarowania i dotyczy takich kwestii, jak przeznaczenia gospodarstwa rolnego, zakupu nasion, nawozów, trzody chlewnej, opłacania podatków i składek na fundusz emerytalny, odstawiania państwu określonych produktów rolnych, inwestycji gospodarskich itp. Większość tych czynności powinna znaleźć odbicie w dokumentach wystawianych na określoną osobę lub osoby. Ocena tych dokumentów może doprowadzić do wniosku, że w konkretnym przypadku kto inny jest posiadaczem prawa własności, a kto inny posiadaczem lub współposiadaczem prawa majątkowego w danym gospodarstwie rolnym.Osoba nie będąca właścicielem lub posiadaczem (współposiadaczem) gospodarstwa rolnego nie jest rolnikiem w rozumieniu przepisów rozważanej ustawy i dlatego członkom tej rodziny nie przysługuje jednorazowe świadczenie przewidziane w art. 27 pkt 1 ustawy. Niedopuszczalna jest - wbrew sugestii Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - rozszerzająca wykładnia przepisu art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przez odniesienie przepisu posiadania gospodarstwa rolnego do przypadku, gdy określona osoba jedynie faktycznie włada rzeczą (gospodarstwem rolnym) za kogo innego. Taka bowiem sytuacja podpada pod przepis art. 338 k.c. i jest uznana przez prawo za dzierżenie.Czy w konkretnym przypadku mamy do czynienia z posiadaniem czy z dzierżeniem gospodarstwa rolnego, zależy od wyniku ustaleń faktycznych. Sam fakt pracy syna w gospodarstwie rolnym rodziców nie pozwala na uznanie go za rolnika w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r., który to przepis musi być interpretowany ściśle. W konsekwencji nie można przeto podzielić stanowiska prezentowanego przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, że odmowa przyznania rodzicom takiej osoby prawa do świadczeń przewidzianych w art. 27 ustawy byłaby sprzeczna z jej celem, skoro ustawa przewiduje świadczenia dla członków rodziny rolnika, a osoba - o której mowa - nie jest rolnikiem w znaczeniu nadanym temu pojęciu przez ustawę z dnia 27 października 1977 r.