II CR 519/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN R. Czarnecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Niejadlik, Ł. Grygołajtys.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Prokuratora Wojewódzkiego we Wrocławiu przeciwko Skarbowi Państwa - Rejonowemu Zarządowi Gospodarki Terenami w O. i Antoninie U. o unieważnienie aktu notarialnego, na skutek rewizji pozwanej Antoniny U. od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 30 czerwca 1979 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktyczneW pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa i Antoninie U. Prokurator wniósł o unieważnienie zawartej w dniu 10.IX.1976 r. przez pozwanych notarialnej umowy użytkowania wieczystego działki położonej w O. przy ul. P. z równoczesną sprzedażą znajdującego się w tej działce domu jednorodzinnego.Według ustaleń i wniosków Sądu Wojewódzkiego w dniu 11.IX.1975 r. najemca lokalu przy ul. P. - Danuta B. złożyła wniosek o przydzielenie jej działki pod budowę domu jednorodzinnego przy ul. Ż. Decyzją z dnia 5.V.1976 r. Naczelnik miasta O. postanowił oddać Antoninie U. w użytkowanie wieczyste działkę przy ul. P. oraz sprzedać jej znajdujący się na tej działce dom jednorodzinny. Wspomnianą decyzję Naczelnik miasta - Michał W. decyzją z dnia 14.V.1976 r. uchylił. W dniu 25.V.1976 r. wpłynęło, poprzez rejestr pism od obywateli, odwołanie Danuty B., które Michał W. pozostawił u siebie jako już bezprzedmiotowe. Jednakże na skutek odwołania Antoniny U. decyzją z dnia 27.VIII.1976 r. Wojewoda uchylił decyzję z dnia 14.V.1976 r. Zgodnie z wyżej wspomnianym wnioskiem Danuty B. decyzją z dnia 24.XI.1976 r. Naczelnik miasta oddał Danucie B. w użytkowanie wieczyste działkę przy ul. Ż. Wreszcie decyzją z dnia 1.XII.1978 r. Wojewoda uchylił decyzję z dnia 5.V.1976 r. co do oddania Antoninie U. w użytkowanie wieczyste działki przy ul. P. i sprzedaży jej domu. Sprzecznie z wymaganiem § 5 rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 10 maja 1970 r. w sprawie trybu oddawania w użytkowanie wieczyste terenów państwowych i sprzedaży położonych na nich budynków (Dz. U. Nr 13, poz. 120) Danuta B. nie została pisemnie zawiadomiona o przeznaczeniu domu przy ul. P. do sprzedaży, chociaż była najemcą lokalu w tym domu. Z kolei sprzecznie z wymaganiem § 13 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 1970 r. w sprawie sprzedaży przez Państwo budynków z równoczesnym oddawaniem działek w użytkowanie wieczyste (tekst jedn.: Dz. U. z 1975 r. Nr 2, poz. 9 ze zm.), Danuta B została pominięta przy sprzedaży wspomnianego domu, chociaż - jako najemcy lokalu w tym domu - przysługiwało jej pierwszeństwo w jego nabyciu. Stąd umowa sprzedaży zawarta w dniu 10.IX.1976 r. pomiędzy Skarbem Państwa a Antoniną U. z naruszeniem pierwszeństwa nabycia przysługującego Danucie B jest z mocy art. 58 k.c. nieważna.Od powołanego wyroku Antonina U. wniosła rewizję.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sentencja wyroku Sądu Wojewódzkiego pomija okoliczność, że umowa z dnia 10.IX.1976 r. dotyczy sprzedaży domu jednorodzinnego i oddania działki w użytkowanie wieczyste.W wyroku z dnia 2.IV.1970 r. (OSNCP 1971, poz. 34) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "zbycie nieruchomości państwowej w trybie ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. Nr 31, poz. 132) nie jest nieważne z tego powodu, że nabywcą jest osoba wymieniona w dalszej kolejności wśród mających pierwszeństwo do nabycia tej nieruchomości (§ 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 1957 r. - Dz. U. Nr 44, poz. 204), przy jednoczesnej odmowie sprzedaży osobie zajmującej wyższą pozycję wśród tej kategorii osób". Uzasadnienie powołanego wyroku zawiera wykładnię wówczas obowiązującego materiału normatywnego. W dniu 25.IV.1969 r. weszła w życie ustawa (Dz. U. Nr 11, poz. 80) zmieniająca ustawę z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach przez włączenie do niej przepisów ustawy z dnia 28 maja 1957 r., przy czym ta ustawa uległa uchyleniu. Do tekstu ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.) została włączona m. in. treść normatywna art. 10 ustawy z dnia 28 maja 1957 r. i objęta art. 16 ust. 2. Ten przepis ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. stanowi, że Rada Ministrów określi w drodze rozporządzenia m. in. kategorię osób korzystających z pierwszeństwa przy nabyciu domów i otrzymywaniu terenów państwowych w użytkowanie wieczyste. Również tak samo jak § 16 ust. 1 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 204), § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 1970 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 1975 r. Nr 2, poz. 9) wydany na podstawie art. 16 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. głosi, że pierwszeństwo nabycia domu mieszkalnego przysługuje osobie zamieszkałej w tym domu w charakterze najemcy lokalu. Materiał normatywny, na tle którego została dokonana wykładnia zawarta w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2.IV.1970 r., pozostał więc nie zmieniony. Przeto zgodnie z tym wyrokiem należy uznać, że także w obowiązującym stanie prawnym adresatem rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 1970 r. jest organ administracyjny, do którego należy wybór osoby, której działka ma być oddana w użytkowanie wieczyste z równoczesną sprzedażą znajdującego się na niej domu. Redakcyjne ujęcie art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. i § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 1970 r. świadczy o nadaniu tymi przepisami organowi administracji uprawnienia, a nie o zakazaniu temu organowi ścisłego przestrzegania pierwszeństwa. Ani treść, ani cel § 13 ust. 1 powołanego rozporządzenia co do pierwszeństwa nie przemawia za jego bezwzględnie obowiązującym charakterem. Artykuł 58 § 1 k.c. dotyczy czynności prawnych sprzecznych z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa. W konsekwencji, umowa o oddanie na podstawie ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. w użytkowanie wieczyste działki, z równoczesną sprzedażą znajdującego się na tej działce domu mieszkalnego, nie jest nieważna z tej przyczyny, że stroną umowy jest osoba, której według § 13 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 1970 r. przysługuje pierwszeństwo nabycia w dalszej kolejności.Ponadto - decyzja z dnia 14.V.1976 r. uchyliła decyzję z dnia 5.V.1976 r. ze względu na konieczność przekazania domu przy ul. P. na cele użyteczności publicznej, po wyprowadzeniu się Danuty B. z tego domu. W odwołaniu opatrzonym datą 25.V.1976 r., adresowanym do Wojewody poprzez Naczelnika miasta, Danuta B. powoływała się tylko na to, że decyzją z dnia 5.V.1976 r. została pozbawiona mieszkania, co jest dla niej krzywdzące. Nawet w piśmie sporządzonym po upływie roku od zawarcia umowy co do oddania działki i sprzedaży domu Antoninie U., mianowicie - w piśmie z dnia 28.IX.1977 r. skierowanym do I Sekretarza Komitetu Miejskiego PZPR, Danuta B. nie oświadczyła, że ubiegała się o nabycie domu, w którym jest najemcą lokalu. Zatem w sprawie brak podstaw do uznania, żeby Danuta B. ubiegała się o nabycie domu przy ul. P. z powołaniem się na pierwszeństwo nabycia (w pierwszej kolejności) ze względu na zamieszkiwanie w tym domu w charakterze najemcy. Nie przeczy temu okoliczność, że nie miało miejsca pisemne zawiadomienie Danuty B. o przeznaczeniu domu do sprzedaży, nawet bowiem w sytuacji, gdy w dniu 19.V.1976 r. Danucie B. została doręczona decyzja z dnia 5.V.1976 r. co do oddania działki i sprzedaży domu Antoninie U., nie połączyła ona z odwołaniem opatrzonym datą 25.V.1976 r. wniosku o oddanie jej tej działki i sprzedaż tego domu; również następnie do zawarcia umowy z dnia 10.IX.1976 r. nie złożyła takiego wniosku. W sprawie nie występuje więc w ogóle kwestia pierwszeństwa w pierwszej czy dalszej kolejności z § 13 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 1970 r.Tym samym Sąd Wojewódzki uznał umowę z dnia 10.IX.1976 r. za nieważną nie tylko sprzecznie z przedstawioną wykładnią, lecz także - z okolicznościami sprawy.Jednakże to, co powiedziano, nie wyczerpuje zagadnienia. Otóż w wyroku z dnia 16.VI.1971 r. (OSNCP 1972, poz. 28) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "dokonanie sprzedaży budynku mieszkalnego na podstawie decyzji administracyjnej, nie będącej ostateczną decyzją, jest sprzeczne z przepisami ustawy (...) z dnia 14 lipca 1961 r. (...) i czyni zawartą umowę sprzedaży nieważną na mocy art. 58 § 1 k.c." Gdyby zatem w chwili zawierania w dniu 10.IX.1976 r. przez Skarb Państwa i Antoninę U. umowy użytkowania wieczystego działki przy ul. P. i sprzedaży znajdującego się na tej działce domu decyzja z dnia 5.V.1976 r. co do oddania tej działki i sprzedaży tego domu Antoninie U. nie była decyzją ostateczną, to umowa z dnia 10.IX.1976 r. z tej przyczyny musiałaby być uznana za nieważną (art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r., art. 58 § 1 k.c.).W zakresie poruszonego zagadnienia Antonina U. podniosła szereg zarzutów, w szczególności - że jeszcze w czerwcu i lipcu 1978 r. w toku przesłuchania przed Prokuratorem ani Danuta B., ani Michał W. nie wspomnieli o odwołaniu Danuty B. z dnia 25.V.1976 r. oraz o pozostawieniu przez Michała W. tego odwołania u siebie jako już nieaktualnego, a ponadto, że także Prokurator w swym sprzeciwie z dnia 17.VII.1978 r. od decyzji z dnia 5.V.1976 r. nie powołał się na to, że wskutek nienadania biegu odwołaniu Danuty B. z dnia 25.V.1976 r. decyzja z dnia 5.V.1976 r. nie stała się decyzją ostateczną, chociaż zbierał materiały na korzyść Danuty B. Również w sprawie cywilnej Antoniny U. przeciwko Danucie B. ta ostatnia nie powoływała się na złożenie przez siebie odwołania. Powyższe prowadzi do wniosku, że od decyzji z dnia 5.V.1976 r. Danuta B. nie złożyła odwołania, a dopiero jesienią 1978 r. nastąpiło "spreparowanie" rejestru pism od obywateli oraz "sfabrykowanie" odwołania wówczas dołączonego do akt administracyjnych.Treść uzasadnienia Sądu Wojewódzkiego nie świadczy, żeby Sąd ten wyjaśniając okoliczności sprawy i oceniając dowody ustosunkował się do zarzutów Antoniny U.Przed wyjaśnieniem kwestii, czy Danuta B. złożyła odwołanie od decyzji z dnia 5.V.1976 r., przedwczesne jest ze względu na możliwość różnych wariantów stanu faktycznego zajęcie stanowiska co do znaczenia okoliczności, że jeżeli nawet Danuta B. złożyła odwołanie, to nie znajdowało się ono w aktach sprawy administracyjnej, które z kolei z odwołaniem Antoniny U. od decyzji z dnia 14.V.1976 r. przedstawiono Wojewodzie oraz - okoliczności, że zapadła na skutek tego odwołania decyzja Wojewody z dnia 27.VIII.1976 r. nie została doręczona Danucie B.Natomiast na tle tego, co wyżej powiedziano, rewizja usprawiedliwia podstawę, zwłaszcza z art. 368 pkt 3 k.p.c., wobec czego, zaskarżony wyrok nie może być utrzymany w mocy.W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Wojewódzki będzie miał również na względzie materiał dowodowy zebrany w wyniku zwrócenia się przez Antoninę U. do Prokuratury Generalnej.