III CZP 91/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Wasilkowska. Sędziowie SN: A. Gola, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Karola J. przeciwko Czesławowi Z. i Rozalii Z. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bielski-Białej postanowieniem z dnia 16 października 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przy uznaniu w wyniku rozpoznania sprawy, że roszczenie powoda o zapłatę kwoty pieniężnej jest uzasadnione, lecz zostało już zaspokojone w drodze egzekucji na podstawie prawomocnego wyroku zasądzającego, następnie uchylonego na skutek rewizji nadzwyczajnej, fakt zaspokojenia stanowi negatywną przesłankę materialnoprawną skutkującą oddalenie powództwa, czy też należy przyjąć, że stosownie do przepisu art. 355 § 1 k.p.c. wydanie wyroku stało się zbędne, czy wreszcie fakt zaspokojenia nie stanowi przeszkody do uwzględnienia powództwa?"podjął następującą uchwałę:W razie uchylenia na skutek rewizji nadzwyczajnej prawomocnego wyroku zasądzającego świadczenie pieniężne wyegzekwowane na podstawie tego wyroku sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, zasądzając ponownie to świadczenie, zaznacza w wyroku, że zostało ono już wyegzekwowane.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 1974 r. Sąd Najwyższy w Wadowicach zasądził od pozwanego Czesława Z. na rzecz powoda Karola J. kwotę 43.200 zł z 8% odsetkami od dnia 10.VIII.1971 r. oraz kwotę 13.046 zł tytułem kosztów procesu, odnośnie zaś do pozwanej Rozalii Z. powództwo w całości oddalił.Wyrok ten stał się prawomocny, należności zaś nim zasądzone zostały w całości wyegzekwowane.Na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od tego wyroku Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 31 maja 1977 r. zaskarżony wyrok uchylił w części uwzględniającej powództwo w stosunku do Czesława Z. i zasądzającej od niego koszty procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Wadowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o obowiązku uiszczenia wpisu od rewizji nadzwyczajnej.W toku ponownego rozpoznania sprawy strony na rozprawie w dniu 9 stycznia 1978 r. przyznały, że powód już w całości został zaspokojony.Sąd Rejonowy w Wadowicach w wyniku rozpoznania sprawy wyrokiem z dnia 30 maja 1978 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 43.200 zł oraz kwotę 14.346 zł tytułem kosztów procesu.Przy rozpoznaniu rewizji od tego wyroku Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość w przedmiocie: czy i jakie skutki w przedstawionym stanie wywiera fakt zaspokojenia powoda na sposób rozstrzygnięcia, przy założeniu, że roszczenie powoda byłoby uzasadnione, gdyby nie zostało już zaspokojone.Uzasadnienie prawneRozważając powyższe zagadnienie, Są Najwyższy zważył, co następuje:Kodeks postępowania cywilnego rzeczywiście nie reguluje tej sprawy w sposób wyraźny, co skłania do poszukiwania odpowiedniego rozwiązania w drodze wykładni jego przepisów. Jak wynika ze sformułowania zagadnienia przez Sąd Wojewódzki w przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu, dostrzega on trzy nasuwające się koncepcje: 1) oddalenie powództwa, 2) umorzenie postępowania i 3) zasądzenie takiej samej kwoty pieniężnej, bez względu na to, że powód otrzymał ją już w wyniku egzekucji.Zdaniem Sądu Najwyższego dwie pierwsze koncepcje nie są trafne. Powodem oddalenia powództwa może być z pewnością spełnienie świadczenia przez pozwanego, który w ten sposób zaspokaja żądanie pozwu. Jeżeli przedmiotem świadczenia jest suma pieniężna, którą dłużnik świadczy w celu zwolnienia się z zobowiązania, zobowiązanie wygasa, a wobec nieistnienia wierzytelności powództwo ulega oddaleniu jako bezpodstawne, chyba że powód cofnie pozew.Odmiennie przedstawia się sprawa w wypadku zaspokojenia powoda dochodzącego zapłaty sumy pieniężnej przez wyegzekwowanie jej na podstawie prawomocnego wyroku, później uchylonego wskutek uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej. W następstwie uchylenia wspomnianego wyroku otwiera się ponownie proces, w którym wydanie wyroku bynajmniej nie jest zbędne, ponieważ interes powoda, który otrzymał w drodze przymusowego wykonania nie istniejącego już tytułu dochodzoną należność, wymaga ochrony przez rozstrzygnięcie sprawy w sensie merytorycznym. Inaczej bowiem powód byłby narażony na dochodzenie przez pozwanego zwrotu wyegzekwowanego świadczenia. Dlatego też w takim wypadku przepis art. 355 § 1 k.p.c. nie uzasadniałby umorzenia postępowania. Prowadzi to do wniosku, że przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania na skutek uchylenia wskutek rewizji nadzwyczajnej prawomocnego wyroku zasądzającego kwotę pieniężną zobowiązuje sąd do merytorycznego rozstrzygnięcia sporu.Mogłoby się nasunąć pytanie, czy w razie uwzględnienia powództwa sąd powinien zasądzić dochodzoną kwotę, czy też wydać wyrok ustalający (art. 189 k.p.c.). Otóż trzeba mieć na uwadze, że interes powoda w rozstrzygnięciu żądania pozwu polega - jak już o tym była mowa - na uzyskaniu orzeczenia, które prowadziłoby do takiego samego stanu rzeczy, jaki zaistniał w wyniku wyegzekwowania świadczenia. Tylko wtedy bowiem można by uważać istniejący stan rzeczy za zgodny z prawem, ponieważ uzyskanie świadczenia w drodze egzekucji jest uprawnieniem związanym z orzeczeniem podlegającym wykonaniu, a wyrok ustalający nie nadaje się do wykonania i nie może być podstawą do wyegzekwowania świadczenia.Z kolei nasuwa się pytanie, czy - w razie uwzględnienia powództwa - fakt wyegzekwowania zasądzonej kwoty powinien znaleźć wyraz w sentencji wyroku czy nie. Można byłoby bowiem bronić stanowiska, że w wypadku (należącym zapewne do rzadkości) wszczęcia egzekucji w celu wyegzekwowania zasądzonej kwoty, którą powód już uzyskał, pozwanemu przysługiwałoby powództwo przeciwegzekucyjne oparte na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 lub 2 k.p.c. Otóż pierwsze z tych powództw (art. 840 § 1 pkt 1) nie mogłoby stanowić skutecznej obrony, ponieważ powołaniu się na zdarzenie powstałe przed powstaniem tytułu stałaby na przeszkodzie powaga rzeczy osądzonej. Można by natomiast reprezentować pogląd, że podstawą powództwa przeciwegzekucyjnego byłoby zdarzenie, jakie nastąpiło po powstaniu tytułu egzekucyjnego (ostatniego wyroku), a mianowicie potrącenie przez dłużnika z egzekwowanym świadczeniem jego wierzytelności o zwrot już wyegzekwowanego świadczenia (art. 410 § 2 k.c.).Przeciwko takiej możliwości przemawiają jednak następujące argumenty. Przede wszystkim sporna jest sama kwestia, czy dłużnik może w drodze wspomnianego powództwa zmierzać do potrącenia wierzytelności, którą mógł potrącić przed powstaniem tytułu wykonawczego. Poza tym wątpliwe jest, czy wobec ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy wyegzekwowane już świadczenie może być uważane za nienależne w rozumieniu art. 410 k.c. Wreszcie rozwiązanie takie ma tę zasadniczą wadę, że prowadzi do zbędnego mnożenia procesów w sytuacji, gdy można temu skutecznie zapobiec za pomocą zaznaczenia w wyroku, że zasądzone świadczenie zostało już wyegzekwowane. Dopuszczalności zamieszczenia w wyroku takiej wzmianki nie wyłącza żaden przepis kodeksu postępowania cywilnego. Z innych natomiast jego przepisów, jak np. art. 338 § 1, 415 czy 422 § 1, wynika wyraźnie tendencja do rozstrzygania podobnych spraw, związanych z wykonaniem orzeczenia, już w toku postępowania rozpoznawczego. Nie można więc uznać, że sąd powinien zagadnienie to pominąć dlatego, że postępowanie rozpoznawcze nie obejmuje zagadnień związanych z egzekucją. Za odmiennym rozstrzygnięciem przemawiają wreszcie oczywiste dla każdego względy celowości i ekonomii postępowania, którym czyni zadość zamieszczenie w wyroku wzmianki uniemożliwiającej wykonanie wyroku w zakresie świadczeń już wyegzekwowanych. Uzasadnia to udzielenie odpowiedzi przytoczonej w sentencji.