III CO 4/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Białek. Sędziowie: P. Stępień (sprawozdawca), S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii J., Kazimiery S. i Bronisława M. przeciwko Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w J. o ochronę naruszonego posiadania, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy sąd rewizyjny, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powodów od postanowienia sądu powiatowego odrzucającego pozew, wydanego na skutek sprzeciwu od wyroku zaocznego, może w tym postępowaniu uchylić wyrok zaoczny, którego nie uchylił sąd powiatowy, przyjmując, że odrzucenie pozwu jest w samej rzeczy uzasadnione, czy też w ogóle w tym wypadku uchylenie wyroku zaocznego jest konieczne?"udzielił następującej odpowiedzi:"Odrzucając pozew po wydaniu wyroku zaocznego, sąd powinien równocześnie uchylić wyrok zaoczny; nieuchylenie wyroku zaocznego w takim wypadku stanowi niedokładność podlegającą sprostowaniu w trybie art. 355 k.p.c."Uzasadnienie faktyczneZ treści przedstawionego zagadnienia wynika pytanie, czy sąd odrzucając pozew po wydaniu wyroku zaocznego, musi uchylić wyrok zaoczny i czy brak uchylenia może być usunięty w postępowaniu rewizyjnym bez potrzeby odsyłania sprawy do I instancji.Na pytanie to należałoby szukać odpowiedzi przede wszystkim w przepisie art. 352 k.p.c., który stanowi, że po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek wniesienia sprzeciwu od wyroku zaocznego sąd wydaje wyrok, którym albo utrzymuje w mocy wyrok zaoczny, albo uchyla go i orzeka o żądaniu pozwu. Z powyższych postanowień wynika, że ilekroć sąd po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek wniesienia sprzeciwu od wyroku zaocznego dojdzie do wniosku, że o żądaniu pozwu należy rozstrzygnąć inaczej, niż orzeczono w wyroku zaocznym, musi najpierw uchylić wyrok zaoczny i dopiero następnie orzec co do meritum sprawy. Wynika stąd, że sąd, chcąc ponownie rozstrzygnąć sprawę zgodnie z wynikami postępowania dowodowego, powinien najpierw "oczyścić" drogę z wyroku zaocznego i w ten sposób otworzyć sobie możliwość ponownego orzekania w sprawie.Z treści omawianego przepisu można by jednak również wnioskować, że wyrok zaoczny należy uchylić tylko wtedy, gdy sąd po ponownym rozpoznaniu sprawy orzeka odmiennie niż w wyroku zaocznym co do meritum sprawy, tj. co do żądania pozwu. Można by na podstawie czysto gramatycznej wykładni tego przepisu wysuwać tezę, że jeśli sąd rozstrzyga odmiennie niż w wyroku zaocznym z przyczyn formalnych, np. odrzuca pozew lub umarza postępowanie, to wówczas nie musi uchylać wyroku zaocznego. Taka interpretacja byłaby jednak zbyt formalistyczna i sam art. 352 k.p.c. w pełni by jej nie uzasadniał. W myśl bowiem tego przepisu, po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek sprzeciwu od wyroku zaocznego sąd albo utrzymuje wyrok zaoczny w mocy, albo go uchyla. Sąd utrzyma wyrok zaoczny wtedy, gdy wyniki postępowania dowodowego potwierdzą jego prawidłowość. We wszystkich innych wypadkach sąd uchyli wyrok zaoczny, gdy dojdzie do wniosku, że wyrok zaoczny nie może być utrzymany czy to ze względów formalnych, czy to merytorycznych. Za tego rodzaju interpretacją przemawia wykładnia systematyczna art. 352 k.p.c. w związku z art. 387 k.p.c. Zgodnie z przepisem art. 387 k.p.c., jeżeli pozew uległ odrzuceniu lub postępowanie umorzono, a sąd I instancji mimo to wydał wyrok, sąd rewizyjny, uchylając orzeczenie sądu pierwszej instancji, jednocześnie odrzuca pozew lub umarza postępowanie. Sytuacje w obu wypadkach są wielce zbliżone. Artykuł 387 k.p.c. wyjaśnia całkowicie, że dla usunięcia wątpliwości, jakie mogłyby się nasuwać, należy w imię czystości formy uchylić wydane orzeczenie, mimo że pozew ulegał odrzuceniu lub postępowanie należało umorzyć. Zasadę wyrażoną w sposób jasny w art. 387 k.p.c. powinno się stosować również do wyroków zaocznych w imię czystości formy postępowania, dla usunięcia wątpliwości co do mocy wiążącej wydanego poprzednio wyroku zaocznego; w razie późniejszego odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania sąd powinien jednocześnie uchylić wyrok zaoczny.Rozstrzygnąwszy pierwsze pytanie w tym sensie, że sąd, jeżeli nie utrzymuje wyroku zaocznego, powinien go jednak w każdym razie uchylić, należy rozważyć, jakie skutki pociąga za sobą odmienne rozstrzygnięcie w sprawie bez jednoczesnego uchylenia wyroku zaocznego.Otóż z treści przepisów k.p.c. o wyroku zaocznym, a w szczególności z art. 352 k.p.c. wynika, że choć wniesienie sprzeciwu nie niweczy skutków wyroku zaocznego, nie pozbawia go charakteru tytułu egzekucyjnego, to jednak czyni go w pewnym sensie wyrokiem "niezupełnym", wyrokiem nie kończącym postępowania w sprawie. Do "uzupełnienia" tego wyroku konieczne jest wydanie dalszego orzeczenia utrzymującego go w mocy.Stąd wniosek, że tylko wyrok utrzymujący wyrok zaoczny lub uchylający wyrok przy równoczesnym orzeczeniu o żądaniu pozwu ma charakter wyroku końcowego, kończącego postępowanie w sprawie.Czynnikiem decydującym o zakończeniu sprawy będzie więc zawsze orzeczenie końcowe. Odmiennie od treści wyroku zaocznego orzeczenie zawarte w wyroku końcowym wskazuje z reguły na to, że sąd nie chciał utrzymać wyroku zaocznego, że jego intencją było uchylenie wyroku zaocznego.Nieuchylenie zatem wyroku zaocznego w orzeczeniu końcowym przy jednoczesnym odmiennym rozstrzygnięciu sprawy stanowić będzie niedokładność lub oczywistą omyłkę, a nie uchybienie procesowe, które i tak z reguły nie miałoby wpływu na treść wyroku, a zatem nie stanowiłoby podstawy rewizyjnej. Natomiast niedokładność lub oczywistą pomyłkę może - zgodnie z przepisem art. 355 k.p.c. - sprostować i usunąć w każdym czasie tak sąd pierwszej instancji, jak i sąd rewizyjny.Z powyższych względów na postawione pytanie należało udzielić odpowiedzi jak w treści uchwały.