IV PZP 8/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN E. Brzeziński. Sędziowie SN: W. Dębicka, T. Szymanek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny G. przeciwko Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w K. o obniżenie odszkodowania po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 11 października 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest powództwo o ustalenie, iż zakład pracy przyczynił się do powstania niedoboru w sytuacji, gdy prawomocnym wyrokiem karnym powódka została w trybie art. 75 § 3 k.k. zobowiązana do naprawienia całej szkody w okresie warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności?"powziął następującą uchwałę:I. Zobowiązanie sprawcy szkody przez sąd karny w trybie art. 75 § 2 pkt 1 k.k. do naprawienia szkody w okresie warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności nie stoi na przeszkodzie wytoczeniu przez tego skazanego powództwa o ustalenie, że zakład pracy przyczynił się do powstania szkody. II. Nie jest to natomiast możliwe w sytuacji, gdy sąd karny, zawieszając z mocy art. 75 § 3 k.k. wykonanie kary orzeczonej za zagarnięcie mienia społecznego, nałożył na skazanego obowiązek naprawienia szkody. Uzasadnienie faktyczneW postępowaniu karnym powódka została skazana z mocy art. 218 § 1 k.k. na karę pozbawienia wolności z warunkowym jej zawieszeniem i grzywnę. Jednocześnie na mocy art. 75 § 3 k.k. Sąd zobowiązał powódkę do naprawienia szkody przez zapłatę na rzecz Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w T. kwoty 93.347 zł w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się wyroku tytułem wyrównania spowodowanego przez nią niedoboru.W sprawie zaś niniejszej powódka powołująca się na art. XVIII § 2 przepisów wprowadzających kodeks pracy domagała się ograniczenia powyższej kwoty, ewentualnie ustalenia, że do powstania niedoboru przyczyniła się sama poszkodowana.Sąd Rejonowy oddalił powództwo, stwierdzając, że art. XVIII § 2 przep. wprow. k.p. nie ma zastosowania w sprawie niniejszej, ponieważ orzeczenie zobowiązujące powódkę do naprawienia szkody nie stanowi tytułu wykonawczego, ma ono charakter represyjno-wychowawczy. Jeżeli zaś chodzi o ustalenie, że poszkodowana przyczyniła się do powstania szkody, o której mowa w orzeczeniu sądu karnego, to zmierza ono do obejścia przepisów prawa.W rewizji od powyższego wyroku powódka zarzuca sądowi naruszenie prawa materialnego i na tej podstawie wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie, że poszkodowana w 20% przyczyniła się do powstania szkody.Sąd Wojewódzki uznał, że w sprawie występuje zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w brzmieniu przytoczonego w osnowie pytania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Orzeczenie sądu karnego w części zobowiązującej powódkę do naprawienia szkody majątkowej ma charakter orzeczenia rozstrzygającego o roszczeniach majątkowych, jakie ma na uwadze art. 94 § 1 k.p.k., ale dopiero wtedy, gdy sąd karny zarządzi odwołanie warunkowego zawieszenia wykonania kary.Do czasu odwołania warunkowego zawieszenia wykonania kary orzeczeniu takiemu sąd nie może nadać klauzuli wykonalności (art. 94 k.p.k. w związku z art. 200 k.k.w.), a zatem nie może ono stanowić tytułu egzekucyjnego w rozumieniu art. 200 k.k.w. i art. 777 k.p.c.Skoro orzeczenie to nie rozstrzyga o roszczeniach majątkowych, to poszkodowany może bez narażenia się na zarzut, że o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa została już prawomocnie osądzona, dochodzić tego roszczenia przed sądem cywilnym, w szczególności może to okazać się w sytuacji, gdy sprawca zaniecha wykonania nałożonego na niego obowiązku naprawienia szkody. Powództwo takie bowiem w każdym razie zapobiega przedawnieniu nie zaspokojonych roszczeń. Obowiązek zaś dochodzenia takich roszczeń wynika z konieczności ochrony mienia społecznego.Należy przy tym stwierdzić, ze nałożenie przez sąd karny obowiązku naprawienia szkody w trybie art. 75 § 2 pkt 1 k.k. nie przerywa biegu przedawnienia roszczeń, których ten obowiązek dotyczy.Nałożenie takiego obowiązku nie stoi również na przeszkodzie wytoczeniu przez dłużnika powództwa o ustalenie, że nie jest on bądź w ogóle już zobowiązany względem poszkodowanego do wyrównania szkody, bądź że zakres jego rzeczywistego obowiązku jest mniejszy (art. 189 k.p.c.).Powództwo takie może być między innymi oparte na twierdzeniu, że poszkodowany przyczynił się do powstania szkody. Jest ono w świetle art. 189 k.p.c. dopuszczalne, ponieważ prowadzi do ustalenia faktu prawotwórczego Ustalenie zaś takiego faktu - wbrew zapatrywaniom obu sądów - nie stanowi zmiany orzeczenia sądu karnego, daje natomiast podstawę do przypisania skazanemu pracownikowi obowiązku odszkodowawczego w granicach przewidzianych przez przepisy prawa pracy, a więc z wyłączeniem szkody, do powstania której przyczynił się sam zakład pracy lub osoby trzecie (art. 117 § 1 k.p.).Wytoczenie takiego powództwa jest możliwe dlatego, że orzeczenie sądu karnego zobowiązujące skazanego do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem (art. 75 § 2 pkt 1 k.k.) nie ma charakteru orzeczenia rozstrzygającego o roszczeniach majątkowych i nie stanowi powagi rzeczy osądzonej.Inna natomiast jest sytuacja wtedy, gdy sąd karny, zawieszając wykonanie kary orzeczonej za zagarnięcie mienia społecznego, w wypadku gdy szkoda nie została naprawiona, nakłada na skazanego obowiązek naprawienia szkody (art. 75 § 3 k.k.).W przypadku zagarnięcia mienia społecznego nałożenie na skazanego obowiązku naprawienia szkody jest dla sądu karnego obligatoryjne, a obowiązek ten wyprzedza możność - zgodnie z art. 363 § 1 k.p.k. - zasądzenia odszkodowania pieniężnego (art. 363 § 4 k.p.k.).Ponadto sprawca, który dopuszcza się zagarnięcia mienia społecznego, jest obowiązany do naprawienia szkody w pełnej wysokości (art. 122 k.p.) i nie ma zastosowania do sprawcy szkody art. 117 § 1 k.p.Na przedstawione więc pytanie prawne Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.Uchwała ta, oczywiście odnosi się tylko do cywilnoprawnych następstw orzeczenia sądu karnego, zobowiązującego osobę skazaną do naprawienia szkody w trybie art. 75 § 2 pkt 1 i art. 75 § 3 k.k. Przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego nie były skutki, jakie orzeczenie takie wywołuje w dziedzinie prawa karnego.