III PZP 17/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: E. Berutowicz, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, H. Starczewskiego, w sprawie z wniosku Ireny W. przeciwko Stołecznemu Przedsiębiorstwu Imprez Artystycznych w W. o ustalenie prawa do renty z tytułu choroby zawodowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie postanowieniem z dnia 14 października 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"a) Czy organem powołanym do ustalenia, że w latach 1967-1973 strony łączył stosunek pracy, jest Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy (art. 264 § 1 i § 3 k.p.), czy też Zakładowa lub Terenowa Komisja Rozjemcza (art. 238 § 1 pkt 6 k.p.);b) w przypadku odpowiedzi negatywnej - jaki organ jest właściwy do dokonania takiego ustalenia wobec zakwestionowania przez Głównego Inspektora Sanitarnego orzeczenia Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego stwierdzającego chorobę zawodową u osoby, co do której brak jest ustalenia, że w momencie narażenia zawodowego pozostawała w stosunku pracy, a od ustalenia tego zależy prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego;c) pojęcie "choroba zawodowa" odnosi się jedynie do osób, które wykonywały zatrudnienie w oparciu o umowę o pracę lub zawierały stosunek pracy w inny sposób, o którym mowa w art. 2 przed 1 stycznia 1975 roku?"powziął następującą uchwałę:1. W postępowaniu dotyczącym świadczeń rentowych z tytułu ubezpieczenia społecznego organ rentowy samodzielnie ocenia, czy wnioskodawca - w odpowiednich okresach - pozostawał w stosunku pracy w rozumieniu przepisów o świadczeniach społecznych z tytułu choroby zawodowej.2. Odmówić odpowiedzi na dalszą część pytania.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni w latach 1961, 1963, 1967-1973 współpracowała z byłym Przedsiębiorstwem Imprez Estradowych, połączonym następnie ze Stołecznym Biurem Imprez Artystycznych - pozwanym w niniejszej sprawie. Między stronami były zawierane umowy nazwane umowami zlecenia.Decyzjami w sprawach zaopatrzenia emerytalnego twórców zostało ustalone, że Irena Romana W. od roku 1958 do 1973 uprawiała działalność artystyczną jako solistka śpiewaczka i że inwalidztwo III grupy uniemożliwia jej wykonywanie działalności artystycznej w tym charakterze.Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny dla województwa stołecznego warszawskiego, a także Obwodowa Komisja do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia stwierdzili u wnioskodawczyni chorobę zawodową w postaci niedowładu strun głosowych. Na tej podstawie przyznano jej z tytułu choroby zawodowej rentę inwalidzką III grupy, która jest jej wypłacana.Postanowieniem z dnia 4 lutego 1978 r. Główny Inspektor Sanitarny zawiesił z urzędu postępowanie w sprawie choroby zawodowej Ireny Romany W. do czasu rozstrzygnięcia przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zagadnienia wstępnego, czy łączący ją ze Stołecznym Biurem Imprez Artystycznych stosunek prawny był stosunkiem pracy.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, do którego wnioskodawczyni wystąpiła, przekazał sprawę Odwoławczej Komisji do Spraw Pracy dla Dzielnicy Warszawa-Mokotów, która wniosek oddaliła. Z uzasadnienia orzeczenia wynika, że Komisja nie jest właściwa do ustalenia charakteru łączącego strony stosunku prawnego (art. 264 k.p.). Niemniej jednak dała wyraz swojemu zapatrywaniu, że wnioskodawczyni nie łączył ze stroną pozwaną stosunek pracy, ponieważ była zatrudniona na podstawie umów zlecenia.Od orzeczenia komisji Irena Romana W. złożyła odwołanie, mylnie nazwane rewizją, z wnioskiem o zmianę zaskarżonego orzeczenia i ustalenie, że zawierane z nią umowy zlecenia były w rzeczywistości umowami o pracę w rozumieniu przepisów o świadczeniach społecznych z tytułu choroby zawodowej.Przy rozpoznawaniu odwołania Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nasunęły się wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym.Pytanie dotyczy dwóch kwestii: procesowej i materialnoprawnej.Ustosunkowując się do problemu procesowego, należy przede wszystkim podkreślić, że wnioskodawczyni wystąpiła przeciwko Stołecznemu Biuru Imprez Artystycznych na drogę postępowania rozjemczego tylko dlatego, że zobowiązał ją do tego Główny Inspektor Sanitarny, który zakreślił jej nawet w tym celu odpowiedni termin. Zdaniem bowiem Głównego Inspektora Sanitarnego dla dalszego pobierania przez wnioskodawczynię renty inwalidzkiej z tytułu choroby zawodowej istotne znaczenie ma ustalenie charakteru, w jakim była ona zatrudniona w latach 1961, 1963, 1967-1973.W związku z tym należy stwierdzić, że wszelkich ustaleń niezbędnych do przyznania osobie zainteresowanej świadczeń z ubezpieczenia społecznego dokonują samodzielnie organy rentowe. Nadal pozostają aktualne orzeczenia Sądu Najwyższego zapadłe przed wejściem w życie kodeksu pracy oraz ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, które wydane zostały na podstawie art. 189 k.p.c. Z nich zaś wynika, że całokształt postępowania związanego z ustaleniem prawa do świadczeń rentowych z tytułu ubezpieczeń społecznych należy do właściwości organów rentowych. Nie podlega więc właściwości sądów powszechnych żądanie ustalenia istnienia między stronami stosunku pracy w celu wyjaśnienia charakteru prawnego tego zatrudnienia na potrzeby rentowe (III PRN 74/65 z dnia 6.XII.1966 r. - OSPiKA 1967, z. 7-8, poz. 193).Jeżeli powództwo o świadczenie rentowe z tytułu wypadku przy pracy jest niedopuszczalne przed sądem, to również wyłączone jest powództwo o ustalenie prawa do takiego świadczenia. Postępowanie sądowe o ustalenie nie może być środkiem do uzyskania dowodów, które miałyby być wykorzystane w postępowaniu rentowo-administracyjnym (np. ustalenie faktu, że miał miejsce wypadek przy pracy), niezależnie od tego, iż tego rodzaju ustalenie nie wiązałoby organów rentowych (I PR 344/71 z dnia 4.XI.1971 r. - OSNCP 1972, z. 5, poz. 89).Przestawiony pogląd, akceptowany przez doktrynę, odnosi się oczywiście do sytuacji, gdy ustalenia ma dokonać nie sąd powszechny, lecz organ powołany do rozpatrywania sporów o roszczenia pracowników ze stosunku pracy. Ten kierunek orzecznictwa znalazł potwierdzenie w uchwale składu 7 sędziów SN z dnia 26.X.1978 r. V UZP 5/78 następującej treści: "W postępowaniu o ustalenie wysokości zasiłku chorobowego wszczętym w trybie art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188) Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych samodzielnie ocenia, czy nieobecność pracownika w pracy była usprawiedliwiona".Z tych przyczyn na pierwszą część pytania należało odpowiedzieć jak w sentencji uchwały.Drugie zagadnienie, jakie zostało przedstawione Sądowi Najwyższemu, sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy świadczenia z tytułu choroby zawodowej przysługują artystce śpiewaczce, która była przed 1 stycznia 1975 r. zatrudniona na podstawie umowy zlecenia. Na tak postawione pytanie prawne Sąd Najwyższy w tej sprawie nie mógł udzielić odpowiedzi.W myśl bowiem art. 66 § 1 ustawy o o.s.p. i u.s. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych może przedstawić do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu tylko takie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które wyłoniło się przy rozpoznawaniu odwołania.Jak to zostało wyżej wykazane, wszelkich niezbędnych do przyznania osobie zainteresowanej świadczeń z ubezpieczenia społecznego dokonują organy rentowe, a nie organy rozpatrujące spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy. Sprawa więc nie powinna była znaleźć się w komisji odwoławczej do spraw pracy.Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie może też w tym trybie, w jakim toczy się niniejsze postępowanie, rozpoznać sprawy merytorycznie i w konsekwencji nie mogą powstać u niego na tym tle wątpliwości prawne.Dlatego też druga część przedstawionego Sądowi Najwyższemu pytania prawnego jest bezprzedmiotowa.