V UZP 5/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: W. Dębicka (współsprawozdawca), A. Filcek (sprawozdawca), W. Formański, S. Perestaj, S. Rejman, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu w dniu 26 października 1978 r. wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy uznanie przez zakład pracy nieobecności w pracy pracownika za nie usprawiedliwioną podlega kontroli i ocenie przez oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniu wszczętym w trybie art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jednolity: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188)?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W postępowaniu o ustalenie wysokości zasiłku chorobowego wszczętym w trybie art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jednolity: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188) oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych samodzielnie ocenia, czy nieobecność pracownika w pracy była usprawiedliwiona.Uzasadnienie faktyczneW myśl art. 19 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jednolity: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188) pracownikowi, który opuścił bez usprawiedliwienia choćby jeden dzień pracy, wypłaca się zasiłek chorobowy w okresie jednego roku w wysokości zmniejszonej o 25 %.Zgodnie z art. 19 ust. 1 pkt 1 i 3 wymienionej ustawy odnosi się to także do pracownika, który porzucił pracę lub z którym rozwiązano stosunek pracy bez wypowiedzenia z jego winy, a także - przy nabyciu prawa do zasiłku w wyniku kolejnej niezdolności do pracy - do pracownika, który utracił prawo do zasiłku z przyczyn określonych w art. 16-18 (tzn. gdy niezdolność do pracy spowodowana została rozmyślnie przez udział w bójce lub pobiciu albo w wyniku innego umyślnego przestępstwa lub wykroczenia, nadużyciem alkoholu, a także jeżeli pracownik wykonywał w czasie zwolnienia lekarskiego inną pracę zarobkową lub uciążliwe czynności mogące przedłużyć okres niezdolności do pracy albo wykorzystywał zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia).Powyższe okoliczności, jako mające wpływ na wysokość należnego zasiłku chorobowego, muszą być brane pod uwagę przy ustalaniu jego wysokości.Powołana ustawa w rozdziale 8 stanowi, że prawo do zasiłku i jego wysokość ustalają oraz zasiłek wypłacają: uspołecznione zakłady pracy - swoim pracownikom w czasie trwania ich zatrudnienia oraz Oddziały ZUS - pracownikom nie uspołecznionych zakładów pracy i pracownikom uspołecznionych zakładów pracy, gdy tym ostatnim przysługuje prawo do zasiłku po ustaniu zatrudnienia (art. 43 ust. 1). Pracownik, któremu zasiłki wypłaca zakład pracy, może wystąpić z wnioskiem do oddziału ZUS o ustalenie uprawnień do zasiłku, jeżeli uważa, że zostały one naruszone przez zakład pracy (art. 44 ust. 1). Z wnioskiem o ustalenie uprawnień do zasiłku może wystąpić do oddziału ZUS także zakład pracy (art. 44 ust. 2).Od decyzji oddziału ZUS w sprawach zasiłków przysługuje stronom odwołanie do rady nadzorczej oddziału ZUS, a od orzeczenia rady nadzorczej - odwołanie do okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 44 ust. 3 wymienionej ustawy w związku z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej w brzmieniu ustalonym w art. 96 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych - Dz. U. Nr 39, poz. 231 z późn. zm. - oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r.).Przy ustalaniu prawa do zasiłku dowody stwierdzające czasową niezdolność do pracy z powodu choroby, przewidywaną datę porodu, chorobę członka rodziny powodującą konieczność sprawowania opieki, okres pobytu w zamkniętym zakładzie opieki zdrowotnej - stanowią odpowiednie zaświadczenia zakładów służby zdrowia (art. 45 ust. 1 wymienionej ustawy).Niezdolność do pracy spowodowaną przez pracownika rozmyślnie przez udział w bójce lub pobiciu albo w wyniku innego umyślnego przestępstwa lub wykroczenia stwierdza się na podstawie orzeczenia sądu lub postanowienia prokuratora o warunkowym umorzeniu postępowania albo orzeczenia kolegium do spraw wykroczeń (art. 16).Natomiast okoliczności, że pracownik wykonywał w czasie zwolnienia lekarskiego inną pracę zarobkową lub uciążliwe czynności mogące przedłużyć okres niezdolności do pracy albo wykorzystywał zwolnienie w sposób niezgodny z jego celem, ustala się na podstawie wyników przeprowadzonych przez zakłady pracy i organy ZUS kontroli wykorzystywania przez pracowników zwolnień od pracy zgodnie z ich celem (art. 18 w związku z art. 52 ust. 2).W zakresie pozostałych okoliczności, od których zależy prawo do zasiłku lub jego wysokość - nie wyłączając stwierdzenia, czy nieobecność pracownika w pracy była usprawiedliwiona, rozważana ustawa nie zawiera przepisu, który wzorem wyżej przytoczonych określałby odrębny tryb ich ustalania. W szczególności nie zawiera ona przepisu, który odsyłałby - w przedmiocie ustalenia powyższych okoliczności - do organów rozstrzygających sprawę o roszczenia pracowników ze stosunku pracy. Do spraw tych nie należą sprawy o zasiłki chorobowe. Mimo bowiem, iż uspołecznione zakłady pracy wypłacają wymienione zasiłki z funduszu płac (§ 19 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 października 1975 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki - Dz. U. Nr 35, poz. 193) i nie rozliczają ich z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, nie można utożsamiać zasiłków chorobowych z należnościami ze stosunku pracy. Tytuł oraz treść art. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. jednoznacznie przesądzają o tym, że objęte jej przepisami zasiłki są świadczeniami z ubezpieczenia społecznego. Tryb rozstrzygania sporów w przedmiocie prawa do zasiłków i ich wysokości unormowany został odrębnie powołanymi na wstępie przepisami. Obejmuje on również ocenę przesłanek tych świadczeń wykraczających nawet poza sferę ubezpieczeń społecznych, chyba że przepis szczególny stanowi w tym zakresie inaczej.W rozważanej kwestii za przepis taki nie może być uznany art. 248 § 1 pkt 6 k.p., który pozwala pracownikowi dochodzić przed organami rozpatrującymi spory pracownicze także ustalenia, że nieobecność jego w pracy była usprawiedliwiona, gdy ma on w tym interes prawny, a to w szczególności w celu zapobieżenia odmowie wypłaty należności zależnych od tej okoliczności. Jednakże ustalenie takie jest wiążące tylko w sprawach dotyczących roszczeń pracowniczych. Nie należą zaś do nich roszczenia o świadczenia z ubezpieczenia społecznego rozpatrywane w innym trybie, w którym ustalenie dokonane w postępowaniu przed organami rozpatrującymi spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy mają znaczenie jedynie dowodowe. Jeżeli bowiem przepis szczególny nie stanowi inaczej, nie można w innym trybie dochodzić roszczenia, a w innym ustalenia uprawnień do tego roszczenia bądź przesłanek, które je uzasadniają. Przykładem takiego szczególnego przepisu jest art. 21 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 26, poz. 152), który w postępowaniu administracyjnym o opróżnienie mieszkania funkcyjnego kwestię ustalenia spornych przyczyn rozwiązania stosunku pracy wyłącza do rozpoznania przez organy właściwe do rozstrzygania spraw pracowniczych.Gdy więc ustalenia zakładu pracy dotyczące okoliczności objętych przedstawionym pytaniem prawnym staną się przedmiotem sporu w postępowaniu o ustalenie prawa lub wysokości zasiłku, wszczętym w trybie art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r., ocenia je samodzielnie oddział ZUS, a w razie odwołania od jego decyzji - rada nadzorcza tego oddziału, w dalszej zaś kolejności okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych.Za takim stanowiskiem przemawia również wzgląd na ekonomię procesową i szybkość postępowania oraz to, że sprawa także w tym trybie w razie sporu podlega rozstrzygnięciu przez sąd pracy i ubezpieczeń społecznych.Teza, że organy ZUS samodzielnie ustalają dla celów z zakresu ubezpieczenia społecznego również okoliczności należące do sfery stosunku pracy, nie jest nowa. Na odcinku zaopatrzenia emerytalnego i rentowego utrwalony jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że okoliczność, czy osoba ubiegająca się o emeryturę (rentę) pozostawała w stosunku pracy, ustala organ rentowy, a droga postępowania w tym przedmiocie przed organami rozpatrującymi spory pracownicze jest wyłączona. Wyrazem takiego stanowiska są m.in. wyrok SN z dnia 6 grudnia 1966 r. I PRN 74/76 (OSPiKA 1967, nr 7-8, poz. 193) oraz uchwała SN z dnia 6 sierpnia 1976 r. I PZP 35/76 (opublikowana w "Gazecie Prawniczej" z dnia 16 stycznia 1977 r.).Przedstawionego stanowiska nie podważa sam fakt, że przy różnych trybach postępowania może dojść do rozbieżnej oceny tego samego zdarzenia. Możliwość taka istnieje również w ramach tego samego trybu.Ustalenie bowiem konkretnych okoliczności w postępowaniu przed organami rozstrzygającymi spory pracownicze w sprawie o określone roszczenie nie ma mocy wiążącej w rozpoznawanym przez te organy sporze między tymi samymi stronami o inne roszczenie pracownicze.Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych sformułowaną w sentencji niniejszej uchwały zasadę prawną.Jest ona zbieżna z poglądem wyrażonym przez Centralną Radę Związków Zawodowych w trybie art. 63 k.p.c. oraz przez przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL.