IV CR 46/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rudnicki. Sędziowie SN: Z. Marmaj, Ł. Grygołajtys (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Karola H., Teodora Z., Heleny K. i Roberta M. przeciwko Zakładom Energetycznym Okręgu Południowego w Katowicach - Zespół Elektrowni "Łaziska" w Ł. i Hucie "Łaziska" w Ł., o odszkodowanie na skutek rewizji obu pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 30 czerwca 1978 r.I. zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w tym tylko zmienił, że zasądzone na rzecz powodów kwoty obniżył w sposób następujący:1) na rzecz Karola H. z kwoty 203.378 zł do wysokości 141.161 zł,2) na rzecz Teodora Z. z kwoty 103.700 zł do wysokości 68.203 zł,3) na rzecz Heleny K. z kwoty 89.737 zł do wysokości 60.785 zł,4) na rzecz Roberta M. z kwoty 128.658 zł do wysokości 84.811 zł,- wszystkie powyższe sumy z 8% od dnia 14 lipca 1976 r.;II. w pozostałej części obie rewizje oddalił;III. zniósł wzajemnie koszty procesu w postępowaniu rewizyjnym.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził solidarnie od pozwanych Zakładów Energetycznych Okręgu Południowego w K. - Zespół Elektrowni "Łaziska" i Huty "Łaziska" w Ł. na rzecz powodów następujące kwoty z 8% od dnia 14 lipca 1976 r.: 1) Karola H. - 203.378 zł, 2) Teodora Z. - 103.700 zł, 3) Heleny K. - 89.737 zł, 4) Roberta M. - 128.658 zł, w pozostałej części oddalił powództwo.Sąd ustalił, że gospodarstwa rolne powodów położone są w bezpośrednim sąsiedztwie pozwanych zakładów. W latach 1966-1968 powodowie wskutek obniżenia plonów ponieśli szkodę, której wysokość wyraża się sumami zasądzonymi w wyroku według cen z 1976 r. Szkoda została wyrządzona, ruchem pozwanych przedsiębiorstw Elektrowni i Huty, emitujących w atmosferę pyły i gazy. Dopuszczalne stężenie pyłów i gazów przewyższa obowiązującą w kraju normę (dopuszczalne stężenie dwutlenku siarki na dobę 0,35 mg/m3, dopuszczalna ilość pyłu opadającego średnio 750 ton/km2/rok). Odpowiedzialność pozwanych przedsiębiorstw uzasadniona jest przepisem art. 435 § 1 k.c.Od powyższego wyroku złożyły rewizję pozwane przedsiębiorstwa.Pozwana Huta, opierając rewizję na podstawach z art. 368 pkt 4 k.p.c., domaga się zmiany wyroku i oddalenia powództwa.Pozwana Elektrownia wnosi o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, bądź też jego zmianę i oddalenie powództwa, zarzucając naruszenie art. 442 k.c. oraz niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających wpływ na wysokość odszkodowania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty obu rewizji nie są uzasadnione, jeśli kwestionują samą zasadę odpowiedzialności pozwanych za szkodę, jak i prawidłowość ustaleń Sądu Wojewódzkiego co do tego, że stężenie emitowanych przez pozwane zakłady pyłów i gazowych związków siarki przekracza kilkakrotnie obowiązujące normy.Ustalenie swoje w powyższym zakresie Sąd Wojewódzki poczynił na podstawie opinii biegłego prof. dra hab. Klimaszewskiego, który podał, że podstawowymi składnikami zanieczyszczeń w przypadku obu zakładów są zawarte w gazach wylotowych pyły oraz dwutlenek siarki; stężenie ich w sąsiedztwie pozwanych zakładów przekracza obowiązujące normy. Według powołanych przez biegłego pomiarów w bezpośredniej bliskości źródeł emisji - stężenie SO2 wynosi 0,40 mg/m3, 500 m na wschód od Elektrowni 0,90 mg/m3 przy obowiązującej normie 0,35 mg/m3, przewidzianej w art. 2 ustawy z dnia 21 kwietnia 1966 r. o ochronie powietrza atmosferycznego przed zanieczyszczeniem (Dz. U. Nr 14, poz. 87) oraz § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1966 r. w sprawie dopuszczalnych stężeń substancji w powietrzu atmosferycznym (Dz. U. Nr 42, poz. 253).Opinię biegłego potwierdzają dokonane przez Polską Akademię Nauk - Zakład w Zabrzu w latach 1965-1966 i Wydział Gospodarki Wodnej i Ochrony Powietrza Prezydium WRN w K., dotyczące roku 1968.Badania te są miarodajne dla oceny ujemnego wpływu zanieczyszczeń na uprawy powodów w latach 1966-1968.Głównym czynnikiem toksycznym dla roślin jest dwutlenek siarki, którego działanie, prócz spadku plonów, wywołuje również pogorszenie jakości uzyskiwanego produktu. Dane obserwacyjne i doświadczenia wykazują, że nadmierne zapylenie powoduje dostrzegalną obniżkę plonów.Bez znaczenia dla oceny odpowiedzialności pozwanej Huty jest okoliczność, że wydziela ona dwutlenek siarki w mniejszej ilości niż pozwana Elektrownia, skoro przyczynia się do zwiększenia zawartości dwutlenku siarki w powietrzu atmosferycznym oraz wydala ponad normę pyły, które też są czynnikiem fitotoksycznym.Szkoda powodów, polegająca na obniżeniu poszczególnych upraw, pozostaje w normalnym związku przyczynowym z wydzieleniem szkodliwych substancji chemicznych i pyłów przez oba pozwane przedsiębiorstwa; wyrządzenie jej wypełnia dyspozycję art. 435 kodeksu cywilnego.Pozwane przedsiębiorstwa odpowiadają na zasadzie ryzyka, stąd odpowiedzialność ich jest solidarna zgodnie z art. 441 § 1 kodeksu cywilnego.Pozwana Huta nie może podważyć solidarnej odpowiedzialności, gdyż przepis art. 441 k.c. nie przewiduje uchylenia solidarności, nawet w wypadku wykazania stopnia przyczynienia się pozwanych do wyrządzonej szkody.Zarzut naruszenia art. 422 kodeksu cywilnego przez uwzględnienie żądania powodów w wysokości rozszerzonej w toku procesu nie jest trafny.Powodowie już w pozwie określili swoje roszczenie z tytułu strat w sposób szacunkowy, rozszerzenie dotyczyło tych samych zadań i tego samego okresu, stąd też wniesiony pozew przerwał bieg przedawnienia również w stosunku do żądań w zmienionej wysokości (art. 123 § 1 ust. 1 k.c.).W zakresie ustalenia odszkodowania pozwane przedsiębiorstwo nie kwestionuje, że grunty powodów położone są w odległości od 100 do 1000 m od źródła emisji oraz że działanie jej wywołało ujemny wpływ na jakość plonów w granicach 10-30%.Według opinii biegłego K. - odpowiednie są szacunki strat dokonane przez służbę rolną, mieszczą się one w prawdopodobnym zakresie uszkodzeń przez czynniki fitotoksyczne, pochodzące z wymienionych zakładów.Bezpodstawnie kwestionuje pozwana Elektrownia wielkość powierzchni gruntów powodów Ż. i K., gdyż ustalenia Sądu w tej części znajdują oparcie w informacji Urzędu Miejskiego w Ł. z dnia 8.XI.1976 r., wskazującej powierzchnię w latach 1966, 1967, 1968 dla celów wymiaru podatku gruntowego.Nie można natomiast odmówić słuszności rewizji pozwanej Huty, gdy twierdzi ona, że Sąd Wojewódzki nie wyciągnął właściwych wniosków z istniejących dysproporcji między początkowymi żądaniami powodów, zgłoszonymi w pozwie wniesionym w 1969 r., w łącznej kwocie 90.000 zł, a oceną szkody przez biegłego na sumę 525.475 zł według cen płodów rolnych z 1976 r. Powyższe określenie strat jest też nieproporcjonalnie duże w stosunku do ustalonej rocznej przychodowości gospodarstw w latach 1966-1968, które np. w wypadku powódki K. wynoszą 107% rocznego przychodu (średnia dochodowość roczna gospodarstwa 28.000 zł, straty 30.000 zł).Wskazuje to, że ustalenie wysokości odszkodowania według cen z roku 1976 nie odpowiada rzeczywistej wysokości szkody. Przewidziana w § 2 art. 363 kodeksu cywilnego zasada, że jeśli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu - to wysokość odszkodowania ustala się według cen z daty ustalenia odszkodowania, nie może mieć zastosowania w niniejszym przypadku.U podstaw określenia odszkodowania według cen z daty wyrokowania leży kompensacyjny charakter odpowiedzialności cywilnej, mający na celu umożliwienie restytucji określonego dobra czy też indywidualnie oznaczonej rzeczy.Od reguły tej wyjątek przewiduje § 2 art. 363 kodeksu cywilnego w zdaniu ostatnim, stanowiąc, że szczególne okoliczności sprawy mogą wymagać przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili.Niesporne jest, że powodowie, jako rolnicy, prowadzili towarowo gospodarstwa rolne i że szkoda nastąpiła w takich uprawach, jak żyto, pszenica, jęczmień, owies, ziemniaki, siano, koniczyna, lucerna, buraki i rzepak. Rodzaj ziemiopłodów wskazuje, że były one przeznaczone częściowo na własne cele konsumpcyjne, a częściowo na sprzedaż.Stąd też powodowie uzyskaliby przychody lub musieliby ponieść wydatki na uzupełnienie potrzebnych im produktów w latach 1966-1968 według ówcześnie obowiązujących cen.Obliczenie wysokości szkody według cen z daty wyrokowania prowadziłoby do ich bezpodstawnego wzbogacenia.Znaczny upływ czasu od powstania szkody może być uznany za szczególną okoliczność, wymagającą przyjęcia za podstawę ustalenia odszkodowania cen z innej chwili niż z daty ustalenia odszkodowania (art. 363 § 2 k.c.), gdyby przyjęcie za podstawę cen z daty ustalenia odszkodowania prowadziło do nieuzasadnionego wzbogacenia poszkodowanego.Zastosowanie powyższej zasady zależy od konkretnych okoliczności danego przypadku. Tak np. nie będzie można jej przyjąć, gdy rodzaj plonów pozwalał na ich przechowanie, a sprzedaż nastąpiłaby w czasie obowiązywania odmiennych cech (z daty ustalenia odszkodowania).Sąd Najwyższy z urzędu stwierdza naruszenie art. 363 § 2 k.c. zdanie ostatnie przez nieuwzględnienie wyżej wspomnianych szczególnych okoliczności i ustalenia odszkodować zgodnie z cenami z daty wyrokowania, podczas gdy należne powodom - rolnikom odszkodowanie za całkowitą lub częściową utratę plonów powinno być ustalone według cen tychże plonów z daty powstania szkody.Powołany w sprawie biegły do spraw rolnictwa w swej opinii wyliczył szkody również według cen z daty powstania szkody; wynoszą one w przypadku powoda H. - 141.161 zł, Z. - 68.203 zł, K. - 60.785 zł i N. - 84.811 zł.Opinia biegłego nie była i nie jest kwestionowana przez żadną ze stron.Z tych względów i na mocy art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy obniżył wysokość odszkodowania należnego powodom, oddalając rewizje pozwanych w pozostałej części jako niezasadne (art. 387 k.p.c.).Początkowy termin należności odsetek od zasądzonych sum należałoby liczyć od zwłoki dłużnika, tj. od daty otrzymania odpisów wyroków przez pozwanych, i rozszerzenia powództwa o dalsze kwoty; zmiana wyroku w tej części nie jest jednak możliwa w świetle art. 382 k.p.c. wobec braku rewizji powodów.Postanowienie o kosztach wydano na podstawie art. 100 k.p.c.