III CZP 100/77

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Alfreda-Adolfa S. o sprostowanie aktu urodzenia po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 30 stycznia 1978 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 30 listopada 1977 r. I Cr. 1107/77 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy na podstawie art. 26 ust. 3 prawa o aktach stanu cywilnego można sprostować akt urodzenia przez zmianę płci z męskiej na żeńską osoby o budowie ciała interseksualnej i świadomości płci żeńskiej przed dokonaniem niezbędnej operacji korekcyjnej zewnętrznych narządów płciowych?"uchwalił:W wypadku wyjątkowym sąd może sprostować akt urodzenia przez zmianę oznaczenia płci także przed dokonaniem korekcyjnego zabiegu operacyjnego zewnętrznych narządów płciowych, jeżeli cechy nowo kształtującej się płci są przeważające i stan ten jest nieodwracalny.Uzasadnienie faktyczneW olbrzymiej większości wypadków określenie płci dziecka nie nastręcza trudności. W szczególności zewnętrzne cechy płci są z reguły zbieżne z cechami wewnętrznymi. W wyjątkowych jednak wypadkach te naturalne właściwości człowieka doznają zakłóceń. Wyraża się to w tym, że albo pleć noworodka zostaje od początku wadliwie określona, albo też płeć, określona początkowa prawidłowo, ulegnie następnie na skutek zachodzących w organizmie zmian przekształceniu.Wypadek pierwszy nie nastręcza praktyce trudności. Mylne bowiem określenie płci w akcie urodzenia powoduje wadliwość tego aktu istniejąca już w chwili sporządzenia (art. 25 pr. o akt. st. cyw.), taka zaś nieprawidłowość może być usunięta w drodze sprostowania aktu (art. 26 pr. o akt. st. cyw.). Wątpliwości natomiast m.in. takie, jak w sprawie niniejszej, nasuwa sytuacja druga, polegająca na tym, że wpis w akcie urodzenia danych o płci dziecka został dokonany prawidłowo, lecz następnie stał się na skutek późniejszych zmian nieprawdziwy.Rozstrzygnięcie nasuwających się wątpliwości wymaga przede wszystkim wyjaśnienia, kiedy można mówić - w wypadkach wątpliwych - bądź o płci męskiej, bądź żeńskiej. Trudności wynikają stąd, że w wypadkach takich różnorodne cechy płci nie są jednoznaczne, a granice między dwoma płciami jest niejasna. W takim wypadku występuje tzw. obojnactwo, które jednak nie może być ujawnione w akcie urodzenia, gdyż prawo uznaje tylko dwie płci: męską i żeńską. W takiej sytuacji należy przeto za podstawę ustalenia płci człowieka wziąć wszystkie jej cechy, tak zewnętrzne, jak i wewnętrzne, nie wyłączając świadomości zainteresowanego osobnika. Z konieczności trzeba mu przypisać taką płeć, jakiej cechy są przeważające.Opisane odchylenia od normy powodują niejednokrotnie potrzebę dokonania tzw. zabiegu korekcyjnego polegającego na dostosowaniu zewnętrznych narządów płciowych do przeważających cech płci, bądź istniejących od początku, bądź ukształtowanych w okresie późniejszym.Zabieg taki jest - tak jak każdy zabieg zmierzający do poprawy zdrowia pacjenta za jego zgodą (art. 17 ust. 1 ustawy z 28.X.1950 r. o zawodzie lekarza, Dz. U. Nr 50, poz. 458) - dopuszczalny. Oczywiście o tyle, o ile podyktowany rzeczywistą potrzebą organizmu. Dodać wypada, że szczególna ostrożność jest tu wskazana nie tylko ze względu na interes osoby, która ma być temu zabiegowi poddana, ale także z uwagi na interes ogólny, z każdą bowiem płcią wiążą się niektóre różne obowiązki (np. obowiązek służby wojskowej) o charakterze ogólnospołecznym.W dotychczasowej praktyce nie budziło wątpliwości, że zmiana płci, stwierdzona dokonanym zabiegiem operacyjnym, powinna prowadzić do odpowiedniej zmiany aktu urodzenia (por. orz. Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z 24.IX.1964 r. II CR 515/64, PiP 1965, nr 10, s. 600). Natomiast orzecznictwo nie miało dotychczas do czynienia z żądaniem zmiany w akcie urodzenia zapisu o płci w sytuacji, gdy do opisanego zabiegu nie doszło, choć płeć danego osobnika uległa już przekształceniu, w tym sensie, że nowa płeć stała się przeważająca. Ma to miejsce w wypadku tzw. transwestycyzmu, tj. silnego psychicznego poczucia przynależności do odmiennej płci od dotychczasowej.Odpowiadając na pytanie, czy także przed dokonaniem opisanego zabiegu dopuszczalne jest ujawnienie w akcie urodzenia nowej płci, należy mieć na uwadze, że i o płci decydują nie tylko zewnętrzne organy, oraz cechy wewnętrzne, ale także - jak zaznaczono - świadomość zainteresowanego przynależności do określonej płci; do tej zwłaszcza cechy specjaliści przywiązują duże znaczenie. Zewnętrzne organy płciowe nie zawsze należą do cech przeważających, a świadomość transwestyty jest często odmienna aniżeli to wynikałoby z ukształtowania tych organów. Osobnik taki w swoim przekonaniu - nie dowolnym, lecz wynikającym z obiektywnego ukształtowania większości cech organizmu związanych z płcią - uważa się za przynależącego do odmiennej płci aniżeli wynikająca z oficjalnych zapisów i takie też jest jego zachowanie się. W efekcie także otoczenie traktuje go jako osobę mającą nową płeć. W tych warunkach nie ma podstaw do przypisania w każdym wypadku rozstrzygającego znaczenia zewnętrznym cechom płciowym transwestyty, pomimo że organy te nie zostały skorygowane. Co więcej, zmuszenie takiego osobnika do poważnego zabiegu operacyjnego tylko w tym celu, aby mu umożliwić dostosowanie stanu prawnego do nowopowstałego stanu rzeczywistego, nie byłoby uzasadnione. Jest to kwestia tak ściśle osobista, że o dokonaniu zabiegu, o którym mowa, powinien decydować sam zainteresowany.Powyższe argumenty uzasadniają wypowiedziany w sentencji niniejszej uchwały pogląd, że sprostowania płci transwestyty jest dopuszczalne także przed dokonaniem zabiegu korekcyjnego zewnętrznych organów płciowych. Jest przy tym oczywiste, że może to nastąpić dopiero wtedy, gdy opisana zmiana płci staje się ostateczna, nieodwracalna. Chodzi bowiem o tak poważne dobra człowieka, że pewność i stanowczość ustaleń jest bezwzględnie konieczna.Wymaga jeszcze rozstrzygnięcia, czy w świetle aktualnego stanu prawnego, w zakresie którego nie wchodzą w ogóle przepisy, które by normowały bezpośrednie przekształcenie płci, taka zmiana - w sensie prawnym - jest dopuszczalna, a jeżeli tak, to czy tryb sprostowania aktu urodzenia jest właściwy?Prawo polskie zmiany płci istotnie nie normuje, ale z jego przepisów, a ściślej z przepisów prawa o aktach stanu cywilnego wynika, że akty te powinny stwierdzać stan zgodny z prawdą. Już przeto z tej zasady można wnioskować, że dostosowanie zapisu o płci, zawartego w akcie urodzenia, do stanu rzeczywistego jest dopuszczalne. Taki pogląd wynika także z szeroko pojętej ochrony dóbr osobistych człowieka. Każda bowiem jednostka powinna mieć możność występowania w społeczeństwie z takimi cechami osobistymi, jakie rzeczywiście posiada. Sprzeczne byłoby z tą zasadą zmuszanie człowieka do występowania w życiu jako mężczyzna, jeżeli właściwości jego organizmu wskazują, że jest on kobietą (lub odwrotnie).Nie normując samej zasady dopuszczalności zmiany płci prawo polskie nie określa także trybu ujawnienia nowej płci w dokumentach określających osobowość człowieka. Wobec takiego stanu prawnego wymaga przede wszystkim rozważenia, czy zgodnie z zasadą art. 13 § 1 k.p.c. w myśl którego sąd rozpoznaje sprawy w procesie, chyba że ustawa stanowi inaczej, nie jest właściwy tryb procesowy. Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco. Tryb ten zgodnie z zasadą dwustronności zakłada istnienie dwu przeciwstawnych podmiotów w sprawie zaś o ujawnienie właściwej płci człowieka drugiej strony jest brak.Przeciwko zastosowaniu trybu nieprocesowego sprostowania aktu stanu cywilnego mogłaby przemawiać okoliczność, że w myśl powołanego już art. 26 pr. o akt. st. cyw. o sprostowaniu sąd orzeka "w razie błędnego lub nieścisłego jego sporządzenia". W wypadku zaś zmiany płci akt został sporządzony zgodnie ze stanem rzeczywistym. Pomimo to tryb sprostowania aktu urodzenia przez ujawnienie w nim nowej płci należy uznać za właściwy, z tym że odnośne przepisy należy w takim wypadku stosować w drodze analogii. Skoro bowiem zainteresowanemu przysługuje - jak to wyżej wyjaśniono - prawo domagania się ustalenia właściwej jego płci, a brak jest regulujących tę kwestię przepisów procesowych, to występuje w tym zakresie oczywista luka w prawie. Sytuacja zaś, jaka się wytwarza na skutek zmiany płci jest bardzo zbliżona do tej, jaka istnieje od początku w razie dokonania wadliwego wpisu. Dodać wypada, że taki pogląd został już przyjęty w powołanym wyżej orzeczeniu.