V PZP 12/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN Fr. Rusek. Sędziowie SN: E. Brzeziński, W. Formański, S. Perestaj, S. Rejman (sprawozdawca), J. Wasilewski, K. Zieliński (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, M. Sławińskiej, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy warsztat rzemieślniczy prowadzony przez osobę fizyczną na jej rachunek, w którym zatrudnia się pracowników, jest "zakładem pracy" w rozumieniu art. 186 k.p.?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Warsztat rzemieślniczy prowadzony przez osobę fizyczną na jej rachunek, w którym zatrudnia się pracowników, jest zakładem pracy w rozumieniu art. 186 § 1 k.p. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne - różnie rozstrzygane w praktyce - ma dużą doniosłość społeczną. Dotyczy bowiem obowiązku zakładu pracy udzielania pracownicy urlopu bezpłatnego w celu sprawowania opieki nad małym dzieckiem. Istotne znaczenie ma tu więc prawidłowe określenie pojęcia "zakładu pracy" w rozumieniu przepisu art. 186 § 1 k.p., skoro prawo do świadczeń związanych z udzieleniem tego urlopu uzależnione jest od charakteru podmiotu zatrudniającego. Artykuł 186 k.p. nie ma bowiem zastosowania w stosunku pracy, w którym pracodawcą jest osoba fizyczna (§ 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. w sprawie stosunków pracy, w których pracodawcą jest osoba fizyczna - Dz. U. Nr 45, poz. 272).Kodeks pracy w art. 2 określa, kto jest pracownikiem, a mianowicie jest nim osoba zatrudniona m.in. na podstawie umowy o pracę.Zatrudnić zaś pracownika może zakład pracy (art. 3 k.p.) albo osoba fizyczna (§ 1 ust. 1 cyt. rozporządzenia).Kodeks pracy operuje pojęciem osoby fizycznej w takim samym znaczeniu, w jakim pojęciem tym operuje kodeks cywilny. Odróżnia natomiast osoby fizyczne od innych podmiotów zatrudniających pracowników (art. 299 § 1 k.p.). Te inne podmioty, bez względu na to, czy mają osobowość prawną czy nie, są zakładami pracy - w rozumieniu pracy - i dzielą się z kolei na uspołecznione i nie uspołecznione zakłady pracy.Przepis art. 186 § 1 k.p. nawiązuje do art. 3 k.p., który zawiera definicję zakładu pracy przez wyliczenie najczęściej spotykanych form organizacyjno-prawnych tych zakładów. Wyliczenie to nie jest jednak wyczerpujące. Zakładem pracy - w rozumieniu przepisu art. 186 § 1 k.p. - jest także warsztat rzemieślniczy, jako wyodrębniona organizacyjnie i finansowo jednostka zatrudniająca pracowników, choćby nie posiadała ona osobowości prawnej. W takim przypadku mamy do czynienia nie z pracodawcą, którym jest osoba fizyczna, lecz z nie uspołecznionym zakładem pracy, i to bez względu na formę własności danej jednostki organizacyjnej (własność, współwłasność, spółka).Za takim rozwiązaniem przemawia fakt, że osoba zamierzająca prowadzić warsztat rzemieślniczy musi uzyskać w trybie administracyjnym i na zasadach określonych w art. 3, 4 i 5 ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła (jedn. tekst: Dz. U. z 1977 r. Nr 4, poz. 20) zezwolenie na wykonywanie rzemiosła i ono dopiero uprawnia ją do prowadzenia warsztatu i zatrudniania pracowników. Warsztat rzemieślniczy jest jednostką organizacyjną, która strukturalnie i finansowo jest wydzielona ze sfery osobistej i finansowej osoby fizycznej i występuje jako samodzielny podmiot stosunku pracy. Argumentację tę wspiera treść przepisów art. 206 § 1, § 3 pkt 1 i § 4 k.p., w których expressis verbis jest mowa o "rzemieślniczym zakładzie pracy". Działalność tych zakładów jest działalnością zarobkową, wyodrębnioną organizacyjnie i funkcjonalnie i dlatego nie może ona być utożsamiana z działalnością ich właścicieli. Założeniem rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 272) - w rozważanym zakresie - było odmienne ukształtowanie sytuacji prawnej tych stosunków pracy, które nawiązane są w celu osobistej obsługi pracodawcy, od stosunków nawiązanych w celu prowadzenia przez zatrudniającego działalności wytwórczej lub usługowej, obliczonej na uzyskiwanie dochodu.Wyłączenie przeto stosowania przepisu art. 186 § 1 k.p. w stosunkach pracy, w których pracodawcą jest osoba fizyczna (§ 1 ust. 1 cyt. rozporządzenia), odnosi się tylko do sytuacji, gdy pracownik świadczy pracę związaną bezpośrednio z osobą pracodawcy (np. pielęgniarki opiekunki dziecka), a nie z zawodowo prowadzonym przez niego zakładem czy warsztatem rzemieślniczym obliczonym na zysk. W takim bowiem przypadku mamy do czynienia z nie uspołecznionym zakładem pracy.Odmienna wykładnia prowadziłaby do sprzecznego z wymogami przepisu art. 7 k.p. pozbawienia pracownic, zatrudnionych w warsztatach rzemieślniczych, prawa do urlopu bezpłatnego w celu sprawowania opieki nad małym dzieckiem oraz szerokich uprawnień, jakie wynikają dla nich z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi (Dz. U. Nr 43, poz. 219). Pozostawałaby ona w sprzeczności z zasadami ustroju i celami Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.Wykładnia przepisu art. 186 § 1 k.p. przyjmująca identyczną pod względem uprawnień sytuację pracownic wychowujących małe dziecko, zatrudnionych zarówno w zakładach uspołecznionych, jak i nie uspołecznionych nie wyłączając warsztatów rzemieślniczych, jest zgodna z ogólnym kierunkiem rozwoju socjalistycznego ustawodawstwa pracy, zmierzającym do eliminowania różnic w stosunkach pracy bez względu na charakter podmiotu zatrudniającego, rodzaj pracy itd. U podstaw polityki socjalnej Państwa leży bowiem nie tylko ochrona kobiet opiekujących się małymi dziećmi, ale także - i to nie w mniejszym zakresie - ochrona samych dzieci. Interes dzieci musi być zagwarantowany także wówczas, gdy pracownice opiekujące się nimi pracują w warsztacie rzemieślniczym, którego właścicielem jest osoba fizyczna.Tak więc zarówno względy jurydyczne, jak i społeczne przemawiają za zasadnością niniejszej uchwały, która została powzięta zgodnie z wnioskiem Prokuratury Generalnej PRL, zbieżnym ze stanowiskiem wyrażonym przez Centralną Radę Związków Zawodowych.